Normal dağılımlı bir X değişkeninin eğrisi çan biçimli ve simetriktir. Eğriyi iki sayı belirler: ortalamaμ (merkez) ve standart sapmaσ (yayılım). X∼N(μ;σ2) yazarız; ikinci sayı varyansı gösterir: σ2.
Örnek
Bir kentteki yetişkinlerin boyları 170 cm ortalamaya ve 8 cm standart sapmaya sahip.X∼N(170;82): eğri 170’te en yüksektir ve iki yanda alçalır; insanların çoğu ortalamanın 16 cm yakınındadır.
Tanım
Simetri ve alan 1
Eğri x=μ doğrusuna göre simetriktir: ortalama, medyan ve tepe değer üçü de μ değerine eşittir ve değerlerin yarısı her iki yanda yer alır. Eğrinin altındaki toplam alan, μ ve σ ne olursa olsun, 1’dir (toplam olasılık).
Örnek
Boylar, X∼N(170;82): P(X<170)=0,5.162 ve 178 ortalamadan 8 cm uzakta, yani P(X<162)=P(X>178)≈0,1587.
Kural
Ortalama kaydırır, yayılım gerer
Farklı bir μ eğriyi eksen boyunca kaydırır; şekli aynı kalır. Daha büyük bir σ eğriyi gerer: daha geniş ve daha alçak olur. Alan 1 kaldığı için tepe yüksekliği f(μ)=σ2π1 olur.
Örnek
N(100;152) eğrisinin tepe yüksekliği 152π1≈0,0266.σ=30 (turuncu) olunca eğri iki kat geniş, tepe yarı yükseklikte olur: ≈0,0133.
Kural
Dönüm noktaları μ ± σ’da
Eğri ortada aşağı doğru, kuyruklarda yukarı doğru bükülür. Büküm, x=μ−σ ve x=μ+σ olan iki dönüm noktasında değişir. Böylece σ değerini bir şekilden okuyabilirsin: merkezden eğrinin öbür yöne bükülmeye başladığı yere olan uzaklıktır.
Örnek
N(60;52) eğrisi 55 ve 65’te bükülme değiştirir.Orada yükseklik, tepe yüksekliğinin e−1/2 katıdır: f(55)=f(65)=0,0798⋅0,6065≈0,0484.
Kural
Pratik kural 68 – 95 – 99,7
Normal dağılımda değerlerin yaklaşık %68’i ortalamanın bir standart sapma yakınında, yaklaşık %95’i iki, yaklaşık %99,7’si üç standart sapma yakınındadır. μ±3σ dışında neredeyse hiçbir şey yoktur.
Örnek
Boylar, N(170;82):162 ile 178 arasında yaklaşık %68; 154 ile 186 arasında yaklaşık %95; 146 ile 194 arasında yaklaşık %99,7.1000 kişiden yaklaşık 950’si 154 ile 186 arasındadır, yaklaşık 50’si dışarıdadır.
Püf noktası
Kesin yüzdeler
Pratik kural yuvarlanmıştır. Kesin yüzdeler %68,27, %95,45 ve %99,73’tür. Tam %95 için 2 değil, 1,96 standart sapma gerekir; %99 için 2,576 gerekir.
Örnek
İki standart sapma içinde 0,9545 vardır; yani 1000 kişiden ortalama 954,5 kişi, tam 950 değil.Ve P(−1,96<Z<1,96)≈0,95: 1,96 buradan gelir.
Tanım
Veriye normal eğri uydurmak
Veriyi normal eğriyle modellemek için verinin ortalamasıxˉ değerini μ, verinin standart sapmasıs değerini σ olarak al. O zaman N(xˉ;s2) eğrisi histogram çubuklarının tepelerini izlemelidir.
Örnek
On iki boy (cm): 160,163,165,167,168,169,171,172,173,175,177,180.Toplam 2040, yani xˉ=2040/12=170. Uzaklık kareleri: 376; s2=376/11≈34,18, s≈5,85.
Kural
Örneklem ya da tüm grup: n − 1 ya da n
İki standart sapma vardır. Daha büyük bir gruptan alınan örneklem için n−1’e bölünür: s=n−1∑(x−xˉ)2. Tüm grup için n’e bölünür: σ=n∑(x−μ)2. n büyükse ikisi neredeyse eşittir.
Örnek
On iki boy örneklem olarak: s=376/11≈5,85.Tüm grup olarak: σ=376/12≈5,60.n=100 olunca ikisi yalnızca yaklaşık %0,5 farklıdır.
Püf noktası
Uyumu bantlarla kontrol et
Değerlerin kaçının ortalamanın bir ve iki standart sapma yakınında olduğunu say. Normal dağılımdan gelen veride bu yaklaşık %68 ve yaklaşık %95’tir. Paylar çok farklıysa ya da histogram belirgin biçimde asimetrikse modelden şüphelen.
Örnek
On iki boy, xˉ=170, s=5,85:bir standart sapma içinde (164,15 ile 175,85 arası) 12 değerden 8’i vardır; bu %67 eder (kural: %68);iki standart sapma içinde 12’nin hepsi vardır; bu %100 eder (kural: %95). Uyum iyidir.
Dikkat!
Normal model ne zaman uygun değildir
Veri belirgin biçimde çarpıksa, iki tepesi varsa, eğrinin aşacağı bir sert sınıra dayanıyorsa ya da yargılamak için çok azsa normal eğri kullanma. Hızlı bir deneme: xˉ−2s değeri 0 gibi sert bir sınırın altına düşmemelidir.
Örnek
On iki tepki süresi (sn): 0,18,0,19,0,20,0,21,0,22,0,23,0,25,0,28,0,33,0,41,0,55,0,72.Ortalama 0,31, s≈0,17; yani xˉ−2s≈−0,02: 0’ın altında, oysa süre negatif olamaz. Medyan 0,24 ortalamanın altındadır: sağa çarpık. Normal model uygun değildir.
Tanım
Sürekli değişken: olasılık alandır
Boy gibi sürekli bir değişken bir aralıktaki her değeri alabilir. X’in a ile b arasında olma olasılığı, eğrinin altında a’dan b’ye kadar uzanan alandır: P(a<X<b).
Örnek
Boylar, X∼N(170;82): 165 ile 175 arasındaki alan P(165<X<175)≈0,4680 olur.Yani insanların yaklaşık %47’si 165 ile 175 cm arasındadır.
Kural
Tek bir değerin olasılığı 0’dır
Sürekli bir değişkende P(X=a)=0’dır: tek bir değerin genişliği, dolayısıyla alanı yoktur. Bu yüzden P(X<a)=P(X≤a) ve P(X>a)=P(X≥a) olur: uç noktalar fark etmez. Binom gibi kesikli değişkende fark eder.
Örnek
X∼N(170;82): P(X≤178)=P(X<178)≈0,8413.Ama X∼B(10;0,5) için P(X≤5)≈0,6230 ve P(X<5)≈0,3770; 5 değerinin kendi olasılığı 0,2461’dir.
Kural
Dört tür alan
Normal bir olasılık dört alandan biridir: sol kuyrukP(X<a), sağ kuyrukP(X>a)=1−P(X<a), arasındaki alan P(a<X<b) ve iki kuyrukP(X<a)+P(X>b)=1−P(a<X<b). Her zaman önce eğriyi çiz ve alanı boya.
Örnek
Bir sınav puanı için X∼N(100;152) olsun.P(X<115)≈0,8413, P(X>115)≈0,1587, P(85<X<130)≈0,8186 ve iki kuyruk P(X<85)+P(X>130)=1−0,8186≈0,1814.
Kural
Hesap makinesi satırı
Grafik hesap makinesi alanı doğrudan verir. Girdiler alt sınır, üst sınır, ortalama ve standart sapmadır: TInormalcdf, CasioNormCD (orada standart sapma ortalamadan önce gelir). Açık uç için -1E99 ya da 1E99 yaz.
Örnek
X∼N(100;152) ve P(X<115):TI normalcdf(-1E99; 115; 100; 15), Casio NormCD(-1E99; 115; 15; 100); cevap 0,8413.P(X>115): normalcdf(115; 1E99; 100; 15) komutu 0,1587 verir.
Kural
Standartlaştırma: z ve Φ
Her normal eğri, standartlaştırınca standart normal eğri N(0;1) olur: Z=σX−μ. O zaman P(X<a)=Φ(z) olur; burada z=σa−μ ve Φ(z)=P(Z<z), standart normal eğrinin z’nin solundaki alanıdır.
Örnek
X∼N(100;152), P(X<115): z=15115−100=1, yani P(X<115)=Φ(1)≈0,8413.Aynı alan, yalnızca eksen değişti: x ekseninin altında z ekseni durur.
Tanım
z-puanı
z-puanız=σx−μ, x değerinin ortalamadan kaç standart sapma uzakta olduğunu söyler: üstünde pozitif, altında negatif. Geri: x=μ+zσ.
Örnek
X∼N(100;152): x=130 için z=15130−100=2; ortalamanın iki standart sapma üstünde.Ve z=−1,4 değeri x=100+(−1,4)⋅15=79 değerine karşılık gelir.
Tanım
Φ(z) tablosu
Basılı bir tablo, z=0,00,0,01,0,02,… için Φ(z)=P(Z<z) değerini 4 ondalıkla verir. z’nin bir ondalıklı değerine ait satırı ve ikinci ondalığa ait sütunu bul; kesiştikleri sayı Φ(z) değeridir.
Örnek
Φ(1,26): satır 1,2, sütun 0,06: Φ(1,26)≈0,8962.
Kural
Negatif z ve simetri kuralı
Tabloda yalnızca z≥0 vardır. Negatif z için simetriyi kullan: Φ(−z)=1−Φ(z). Ayrıca P(Z>z)=1−Φ(z) ve P(a<Z<b)=Φ(b)−Φ(a).
Örnek
P(Z<−1,26)=1−0,8962=0,1038 ve aynalama nedeniyle P(Z>1,26) da aynıdır.N(100;152) için bu P(X<81,1) demektir, çünkü 100−1,26⋅15=81,1.Arasında: P(0,5<Z<1,5)=0,9332−0,6915=0,2417.
Dikkat!
Son basamak farklı çıkabilir
Tablodaki her sayı 4 ondalığa yuvarlanmıştır. İki sayıdan kurulan bir sonuç bu yüzden son basamakta hesap makinesi değerinden farklı olabilir. İkisi de bu doğrulukta doğrudur: 4 ondalık ver ve daha fazla yuvarlama.
Örnek
X∼N(100;152), P(85<X<130): z=−1 ve z=2.Tablo: 0,9772−0,1587=0,8185.Hesap makinesi normalcdf(85; 130; 100; 15): 0,8186; çünkü 0,97724987−0,15865525=0,81859461.
Kural
Üçüncü ondalık için ekleme sütunları
Bazı formül kitapçıkları (Cambridge 9709’un MF19’u gibi) z’nin iki ondalığı için Φ(z) değerini ve üçüncü ondalık için bir ADD bloğu verir. İlk iki ondalığın karşısındaki sayıyı al ve ADD bloğundaki üçüncü ondalığın sayısını ona ekle (0,0001 biriminde).
Örnek
Φ(1,264): 1,26 için sayı 0,8962’dir; 1,2 satırında üçüncü ondalık 4, buna 7 ekler (yani 0,0007).Φ(1,264)≈0,8962+0,0007=0,8969.7 nereden geliyor: z=1,2’den 1,3’e sayı 0,9032−0,8849=0,0183 artar; üçüncü ondalık 4, bu adımın 0,04’üdür: 0,0183⋅0,04=0,000732≈0,0007.
Kural
İki kuyruk ve kritik değerler
P(∣Z∣>z)=2(1−Φ(z)), iki kuyruğun toplam alanıdır. En sık karşılaşılan değerler: z=1,645 iki kuyrukta %10, z=1,96 %5 ve z=2,576 %1 bırakır.
Örnek
P(∣Z∣>1,96)≈0,05: her kuyrukta %2,5.N(100;152) için: P(∣X−100∣>30)=2(1−Φ(2))≈0,0455; bu, P(X<70)+P(X>130) ile aynıdır.
Kural
z-puanlarıyla karşılaştırma
Farklı ölçeklerdeki değerler doğrudan karşılaştırılamaz. İkisini de standartlaştır: büyük olan z, kendi grubu içinde daha iyi konumdur. z-puanı göreli konumu karşılaştırır, büyüklüğü değil.
Örnek
A, ortalaması 500 ve standart sapması 100 olan bir testte 650 alıyor: z=1,5.B, ortalaması 21 ve standart sapması 5 olan bir testte 28 alıyor: z=1,4.A daha yukarıda: A’nın grubunun %93,3’i daha düşük aldı, B’nin grubunda bu oran %91,9.
Tanım
Yüzdelik sırası ve bir yüzdelikteki değer
x değerinin yüzdelik sırası, altındaki değerlerin payıdır: Φ(z)⋅100%. Tersine, p. yüzdeliğin değeri x=μ+zpσ’dır; burada Φ(zp)=p/100. Yüzdelik, doğru cevap yüzdesi demek değildir.
Örnek
z=1,5 için Φ(1,5)≈0,9332: 93. yüzdelik (%93,3’i altında).N(100;152) için 90. yüzdelik: z=1,2816, yani x=100+1,2816⋅15≈119,2.Ortalaması 75, standart sapması 10 olan bir testte 72 puanın z=−0,3 olur: %72 doğru olsa da grubun yalnızca %38,2’si daha düşüktür.
Tanım
Ters normal
Ters normal, bir alandan bir sınıra gider: P(X<a)=q verildiğinde a bulunur. Hesap makinesi bunu tek satırda yapar (TI’da invNorm, Casio’da InvN). Tabloyla Φ(z)=q değerini tersine okur ve a=μ+zσ kullanırsın.
Örnek
X∼N(100;152) ve P(X<a)=0,9.Tablo: Φ(z)=0,9 için z≈1,2816, yani a=100+1,2816⋅15≈119,22.Hesap makinesi: invNorm(0,9; 100; 15) komutu 119,22 verir. Sağlama: P(X<119,22)=0,9.
Kural
Ters normal: sol, sağ ve orta
Ters normal her zaman sol alanı ister. Sağ kuyruk P(X>a)=q: sol alan olarak 1−q kullan. Orta P(a<X<b)=q, μ’ya göre simetrik: her kuyruk 21−q içerir; yani b’nin sol alanı 21+q ve a=2μ−b olur.
Örnek
Boylar, N(170;82).En uzun %10: sol alan 0,9, z=1,2816, a=170+1,2816⋅8≈180,25 cm.Orta %90: sol alan 0,95, z=1,645; yani 170±1,645⋅8: 156,84 ile 183,16 cm arası.Tabloda 0,9, 0,8997 (z=1,28) ile 0,9015 (z=1,29) arasındadır.
Kural
Tek bilinmeyen: μ ya da σ
μ ya da σ bilinmiyorsa, bir koşul bir bilinmeyeni belirler. P(X<a)=q koşulunu ters normalle bir z değerine çevir, sonra a=μ+zσ denklemini bilinmeyen için çöz: μ=a−zσ ya da σ=za−μ.
Örnek
σ=10 ve P(X<40)=0,2: sol alan 0,2 için z=−0,8416; yani μ=40−(−0,8416)⋅10≈48,42.Bunun yerine μ=50 biliniyorsa: σ=−0,841640−50≈11,88.
Kural
İki bilinmeyen: iki denklem
İki koşul a=μ+z1σ ve b=μ+z2σ denklemlerini verir. Birini ötekinden çıkar: σ=z2−z1b−a, sonra μ=a−z1σ. Cevapları iki koşulda yerine koyarak her zaman kontrol et.
Örnek
P(X<40)=0,2 ve P(X<55)=0,9.z1=−0,8416 ve z2=1,2816; yani σ=1,2816+0,841655−40=2,123215≈7,065.μ=40+0,8416⋅7,065≈45,95. Sağlama: P(X<40)=0,2 ve P(X<55)=0,9.
Kural
Orta aralık: 1,96σ ya da 2σ
Payı q olan orta aralık μ±cσ’dır; burada c, sol alanı 21+q olan z değeridir: %90 için c=1,645, %95 için 1,96, %99 için 2,576. Pratik kuraldaki “iki sigma”, yuvarlanmış 1,96’dır: %95,45 içerir.
Örnek
N(100;152), orta %95: 100±1,96⋅15=100±29,4; 70,6 ile 129,4 arası.“İki sigma” ile aralık 70 ile 130 arasıdır ve 0,9545 içerir.
Tanım
Binom dağılımının normal yaklaşımı
n büyükse B(n,p) çubukları bir çan oluşturur. Aynı ortalama ve varyansa sahip normal eğri bunlara uyar: B(n,p)≈N(np;npq), burada q=1−p. Standart sapma npq’dur.
Örnek
X∼B(100;0,4): ortalama np=100⋅0,4=40, varyans npq=100⋅0,4⋅0,6=24, standart sapma 24≈4,899.Yani N(40;24) kullan.
Kural
Yaklaşım ne zaman iyidir?
Çubuklar asimetrik olmamalıdır: np ve nq ikisi de en az 5 (güvenli olmak için 10 al). Aksi halde hata büyüktür ve kesin binom dağılımını kullanırsın. Bir ölçü, kesin ve yaklaşık P(X≤k) değerleri arasındaki, tüm k üzerinden en büyük farktır.
Örnek
B(100;0,4): np=40 ve nq=60, ikisi de büyük: en büyük hata yalnızca 0,0027.B(30;0,05): np=1,5 ve nq=28,5: birincisi 5’in altında, en büyük hata 0,0535, yirmi kat büyük. Burada kesin binom dağılımını kullan.
Kural
Süreklilik düzeltmesi
k çubuğu k−0,5 ile k+0,5 arasını kaplar. Bu yüzden P(X≤k), k’nın değil k+0,5’in solundaki normal alanla yaklaşık hesaplanır. Fazladan gelen yarım birimlik şerit, süreklilik düzeltmesinin eklediği şeydir.
Örnek
B(100;0,4), P(X≤45): kesin ≈0,8689.Düzeltmeyle: z=2445,5−40≈1,1227, Φ(z)≈0,8692 (hata 0,0003).Düzeltmesiz: z=2445−40≈1,0206, Φ(z)≈0,8463 (hata 0,0226).45 ile 45,5 arasındaki şeridin alanı ≈0,0229’dur.
Kural
Her olay için düzeltme
Olayı önce ≤ ya da ≥ ile yaz (X<k, X≤k−1’dir; X>k, X≥k+1’dir). Düzeltilmiş sınır, dahil olan son değerin yarım birim dışındadır: X≤k: k+0,5’e kadar; X≥k: k−0,5’ten başlayarak; X=k: k−0,5 ile k+0,5 arası; a≤X≤b: a−0,5’ten b+0,5’e.
Örnek
B(100;0,4), N(40;24):P(X>45)=P(X≥46): 45,5’ten başlayarak: kesin 0,1311, normal 0,1308.P(38≤X≤42): 37,5 ile 42,5 arası: kesin 0,3899, normal 0,3902.Sık yapılan hata: P(X<45)=P(X≤44) için 44,5 gerekir (normal 0,8208, kesin 0,8211); 45,5 ise 0,8692 verir, bu da P(X≤45)’tir.
Kural
Normal değişkenin doğrusal fonksiyonu
X∼N(μ;σ2) ise aX+b yine normaldır; ortalaması aμ+b, standart sapması ∣a∣σ (varyansı a2σ2). Çan kaydırılır ve gerilir, ama biçimi bozulmaz.
Örnek
Santigrat cinsinden bir sıcaklık X∼N(20;32) olsun. Fahrenheit cinsinden F=1,8X+32 olur: ortalama 1,8⋅20+32=68, standart sapma 1,8⋅3=5,4; yani F∼N(68;5,42).P(F>75): z=5,475−68≈1,296, yani ≈0,0974; bu P(X>23,89) ile aynıdır.
Kural
Bağımsız normallerin toplamı
X ve Y bağımsız ve normalse X+Y de normaldır; ortalaması μX+μY, varyansı σX2+σY2’dir. Genel olarak aX+bY’nin ortalaması aμX+bμY, varyansı a2σX2+b2σY2’dir.
Örnek
X∼N(5;22) ve Y∼N(3;1,52) bağımsızdır.Ortalama 5+3=8, varyans 4+2,25=6,25; yani X+Y∼N(8;2,52).P(X+Y<10)=Φ(2,510−8)=Φ(0,8)≈0,7881.
Dikkat!
Varyanslar toplanır, standart sapmalar toplanmaz
Varyansları topla, standart sapmaları asla. X−Y farkında da varyanslar toplanır: σX2+σY2; ortalama ise μX−μY’dir. Bir fark, kendi parçalarından hiçbir zaman daha az yayılmış değildir.
Örnek
Aynı X ve Y: X+Y’nin standart sapması 2,5’tir, 2+1,5=3,5 değil. 3,5 ile P(X+Y<10)≈0,7161 bulursun, doğrusu 0,7881.X−Y∼N(2;2,52); yani P(X<Y)=P(X−Y<0)=Φ(−0,8)≈0,2119.
Püf noktası
Hangi model uyar?
Hesaplamadan önce durumu kontrol et. Binom: sabit sayıda bağımsız deneme, başarı ya da başarısızlık, her seferinde aynı olasılık. Normal: simetrik, tek tepeli ve sert sınırı olmayan bir ölçüm ya da toplam. np ve nq en az 5 olan bir binom ikisidir de.
Örnek
50 madeni para atışında tura sayısı: binom ve np=nq=25, yani aynı zamanda neredeyse normal.Otobüs bekleme süresi: normal değil (çarpık, 0’da sert sınır).20 soruluk, 4 seçenekli ve tahminle çözülen bir sınav: np=5 ve nq=15 ile binom, tam sınırda; yaklaşımın en büyük hatası 0,0167.Yetişkin boyları: normal.
Püf noktası
Günlük hayat: boylar
Sözleri oku: “en uzun %10” bir sağ kuyruktur ve ters normal ister; “bir kapıdan uzun” bir sağ kuyruk alanıdır; “iki boy arasında” arasındaki alandır. Cevabı birimiyle bir cümle olarak ver.
Örnek
Boylar, N(170;82).En uzun %10, 180,25 cm’den başlar (sol alan 0,9).190 cm’lik bir kapıdan uzun: z=2,5, P(X>190)≈0,0062: insanların yaklaşık %0,62’si.
Püf noktası
Günlük hayat: dolum makinesi
Bir makine şişeleri ayarlı bir ortalama ve σ yayılımıyla doldurur. Etiket hacminin altında kalan pay bir sol kuyruktur. Etiketin altında en fazla q payı bırakmak için ayarlı ortalamayıμ=etiket+zσ değerine yükselt ya da σ değerini küçült.
Örnek
Etiket 500 ml, σ=4 ml. Ortalama 502 iken: z=−0,5 ve P(X<500)≈0,3085; etiketin altında yaklaşık %31.En fazla %2,5 altta kalsın diye: μ=500+1,96⋅4=507,84 ml. σ=2 olursa 503,92 ml.
Püf noktası
Günlük hayat: sınav notları
Bir notun yüzdelik sırası Φ(z)⋅100%’tür; verilen bir yüzdelikteki not ters normal ister; geçme notu, geçenlerin payını bir sağ kuyruk olarak verir.
Örnek
Notlar N(62;122).80 notu: z=1,5, yüzdelik sırası 93,3.85. yüzdelik: 62+1,0364⋅12≈74,44.Geçme notu 55: z=−0,5833 ve P(X≥55)≈0,7202: yaklaşık %72 geçer.
Püf noktası
Günlük hayat: mil toleransı
Bir parça, ölçüsü μ±t tolerans bandında olduğunda iyidir. Dışarıda kalan pay iki kuyruktur: 2(1−Φ(t/σ)). En fazla q payı dışarıda kalsın diye σ değerini t/σ=z olacak biçimde seç; burada z’nin sol alanı 1−q/2’dir.
Örnek
Nominal çapı 20 mm, σ=0,02 mm, toleransı ±0,03 mm olan bir mil: z=1,5 ve dışarıda kalan pay 2(1−Φ(1,5))≈0,1336, yani yaklaşık %13.En fazla %1 dışarıda kalsın diye: z=2,576, yani σ≤2,5760,03≈0,0116 mm. Sağlama: σ=0,0116 için 0,0097 çıkar.
Püf noktası
Hangi program ne ister
Cambridge 9709: tablolarla normal dağılım (Paper 5), süreklilik düzeltmeli yaklaşım, normallerin toplamı (Paper 6). UK A level (DfE, Edexcel, AQA): model olarak normal dağılım ve dağılımı seçme. IB (AA, AI): eğri, standartlaştırma, ters normal, bilinmeyen ortalama ya da standart sapma; normallerin toplamı AI HL’de. AP Statistics: z-puanları, ampirik kural, alanlar ve aralıklar. Common Core: veriye normal eğri uydurmak. Hollanda: üç pratik kural (wiskunde A havo), standart normal (wiskunde D vwo).
Örnek
Tipik bir sınav sorusu: X∼N(50;82); P(X>62) değerini ve P(X<a)=0,95 olan a değerini bul.z=862−50=1,5, yani P(X>62)=1−0,9332=0,0668; ve a=50+1,645⋅8=63,16.
Alıştırmalar
Bir köyde boylar: X∼N(172;72) (cm). Ortalamayı, standart sapmayı, iki dönüm noktasını ve P(X<172) değerini ver. Kolay
Çözümü göster
Ortalama μ=172, standart sapma σ=7 (varyans 72=49).
Dönüm noktaları μ±σ değerlerindedir: 165 ve 179.
Simetriden alanın yarısı solda kalır: P(X<172)=0,5.
Ortalama 172, standart sapma 7, dönüm noktaları 165 ve 179, P(X<172)=0,5
Kontrol → 165 ve 179, 172’den 7 uzaktadır.
Bir testin puanları X∼N(70;62). Pratik kuralı kullan: öğrencilerin yaklaşık %95’i hangi puanlar arasındadır? Yaklaşık hangi pay 88’den fazla alır? Kolay
Çözümü göster
Yaklaşık %95, 2 standart sapma içindedir: 70±12, yani 58 ile 82 arası.
Yaklaşık %99,7, 3 içindedir: 70±18, yani 52 ile 88 arası. Demek ki %0,3 dışarıdadır; yarısı, yaklaşık %0,15, 88’in üstündedir.
58 ile 82 arası; yaklaşık %0,15’i 88’in üstünde alır
Kontrol → kesin değer P(X>88)≈0,0013, yani yaklaşık %0,13: pratik kurala yakın.
X∼N(65;82). x=77 değerinin z-puanını ve z=−0,5 olan x değerini bul. Kolay
Çözümü göster
z=σx−μ=877−65=812=1,5.
x=μ+zσ=65+(−0,5)⋅8=65−4=61.
z=1,5 ve x=61
Kontrol → 77, 65’in 1,5 standart sapma (12) üstündedir; negatif z, ortalamanın altında bir değer verir.
X∼N(50;82). Φ(z) tablosuyla P(X<62) değerini bul. Kolay
Çözümü göster
Standartlaştır: z=862−50=1,5.
Tabloda: satır 1,5, sütun 0,00: Φ(1,5)=0,9332.
Yani P(X<62)=Φ(1,5)≈0,9332. (Tek bir 62 değerinin olasılığı 0’dır; < ile ≤ aynı sonucu verir.)
P(X<62)≈0,9332
Kontrol → 62, 50 ortalamasının üstündedir; cevap 0,5’ten büyüktür.
Φ(z) tablosunu kullan: Φ(0,83), P(Z>0,83) ve P(Z<−0,83) değerlerini bul. Kolay
Çözümü göster
Satır 0,8, sütun 0,03: Φ(0,83)=0,7967.
P(Z>0,83)=1−Φ(0,83)=1−0,7967=0,2033.
Simetriden dolayı P(Z<−0,83)=P(Z>0,83)=0,2033.
0,7967, 0,2033 ve 0,2033
Kontrol → 0,7967+0,2033=1.
X∼N(50;42). P(X=54) ve P(X<54) değerlerini bul. Kolay
Çözümü göster
X süreklidir; tek bir değerin alanı yoktur: P(X=54)=0.
z=454−50=1, yani P(X<54)=Φ(1)≈0,8413.
P(X=54)=0 ve P(X<54)≈0,8413
Kontrol → P(X≤54) aynı sayıdır.
Bir şişenin içeriği X∼N(502;42) ml. Tabloyla P(498<X<505) değerini bul. Orta
Çözümü göster
z1=4498−502=−1 ve z2=4505−502=0,75.
P=Φ(0,75)−Φ(−1)=0,7734−Φ(−1) ve simetriden Φ(−1)=1−0,7734=0,1587.
P=0,7734−0,1587=0,6147.
P(498<X<505)≈0,6147
Kontrol → hesap makinesi satırı normalcdf(498; 505; 502; 4) da 0,6147 verir.
X∼N(100;152). Değerlerin en yüksek %5’i bir a sınırının üstündedir. a değerini 2 ondalıkla bul. Orta
Çözümü göster
0,05’lik bir sağ kuyruk, 0,95’lik bir sol alan demektir: P(X<a)=0,95.
Ters normal z=1,6449 verir.
a=100+1,6449⋅15=124,67.
a≈124,67
Kontrol → invNorm(0,95; 100; 15) aynı sonucu verir; a, 100’ün 1,64 standart sapma üstündedir.
Bir testin puanları X∼N(62;122). Öğrencilerin orta %60’ı hangi iki puan arasındadır? Orta
Çözümü göster
İki kuyruk 1−0,6=0,4 içerir; yani her kuyrukta 0,2 vardır.
Alt sınırın sol alanı 0,2’dir: z=−0,8416. Üst sınırın sol alanı 0,8’dir: z=0,8416.
zσ=0,8416⋅12=10,1; sınırlar 62−10,1=51,9 ve 62+10,1=72,1 olur.
51,9 ile 72,1 arası
Kontrol → aralık 62’ye göre simetriktir (62±10,1).
A öğrencisi N(70;82) olan bir testte 83 alıyor. B öğrencisi N(50;62) olan başka bir testte 59 alıyor. Kendi grubuna göre kim daha iyi? İki yüzdelik sırasını da ver. Orta
Çözümü göster
zA=883−70=813=1,625 ve zB=659−50=69=1,5.
Büyük olan z daha iyi göreli konumdur: A.
Yüzdelik sıraları: A için Φ(1,625)⋅100≈94,8%, B için Φ(1,5)⋅100≈93,3%.
A daha iyi: z=1,625 ve 1,5; sıralar %94,8 ve %93,3
Kontrol → iki z de pozitiftir; iki yüzdelik sırası da %50’nin üstündedir.
X∼N(μ;62) ve P(X>50)=0,1. Ortalama μ değerini 2 ondalıkla bul. Orta
Çözümü göster
0,1’lik bir sağ kuyruk 0,9’luk bir sol alandır; yani 50 sınırı için z=1,2816.
50=μ+1,2816⋅6, dolayısıyla μ=50−7,69.
μ=42,31.
μ≈42,31
Kontrol → N(42,31;62) için 50, ortalamanın 1,28 standart sapma üstündedir: P(X>50)≈0,1.
X∼B(80;0,3). Süreklilik düzeltmeli normal yaklaşımla P(X≤20) değerini tahmin et. Orta
Çözümü göster
np=24 ve nq=56 ikisi de en az 5; npq=16,8, standart sapma 4,099. N(24;16,8) kullan.
P(X≤20), 20,5’in solundaki alan olur: z=4,09920,5−24≈−0,8539.
Hesap makinesiyle Φ(−0,8539)≈0,1966. (Tabloyla ve z değeri −0,85’e yuvarlanınca 0,1977 bulursun.)
P(X≤20)≈0,1966
Kontrol → kesin binom değeri 0,1978; düzeltmesiz 0,1646 bulurdun.
X∼N(10;32) ve Y∼N(8;42) bağımsızdır. P(X+Y>25) değerini bul. Orta
Çözümü göster
X+Y’nin ortalaması 10+8=18, varyansı 9+16=25’tir; yani standart sapma 5 olur (3+4 değil).
X+Y∼N(18;25), dolayısıyla z=525−18=1,4.
P(X+Y>25)=1−Φ(1,4)≈0,0808.
P(X+Y>25)≈0,0808
Kontrol → 5 standart sapması 3’ten ve 4’ten büyük, ama 3+4=7’den küçüktür.
X∼N(μ;σ2) ve P(X<30)=0,1, P(X<50)=0,7. μ ve σ değerlerini 4 anlamlı basamakla bul. Zor
Çözümü göster
Ters normal, sol alanı 0,1 için z1=−1,2816, 0,7 için z2=0,5244 verir.
İki denklem: 30=μ−1,2816σ ve 50=μ+0,5244σ.
Çıkar: 20=1,806σ, yani σ=11,07.
Sonra μ=30+1,2816⋅11,07=44,19.
μ≈44,19 ve σ≈11,07
Kontrol → 11,0730−44,19≈−1,28 ve 11,0750−44,19≈0,52; iki z değeri.
Bir makine şişeleri σ=5 ml ile doldurur; etikette 500 ml yazar ve şişelerin en fazla %2’si bundan az içerebilir. Ortalama ne kadar yüksek ayarlanmalı (2 ondalık)? Şimdiki 505 ml’den ne kadar fazla? Zor
Çözümü göster
P(X<500)=0,02: sol alan 0,02 için z=−2,0537.
500=μ−2,0537⋅5, yani μ=500+10,27=510,27.
μ=505 iken P(X<500)=Φ(−1)≈0,1587; etiketin altında yaklaşık %16. Ortalama 5,27 ml artmalı.
μ=510,27 ml; şu an yaklaşık %16 etiketin altında; 5,27 ml daha fazla
Kontrol → Φ(−2,054)≈0,02.
X∼B(200;0,35). P(60≤X≤75) için süreklilik düzeltmeli normal yaklaşımı kullan. Uygun mu? Zor
Çözümü göster
np=70 ve nq=130, ikisi de 5’in çok üstünde: uygun. npq=45,5: N(70;45,5) kullan.
Sınırlar 59,5 ve 75,5: z1=−1,5566, z2=0,8154; yani P≈Φ(z2)−Φ(z1)≈0,7328.
P(60≤X≤75)≈0,7328; yaklaşım uygundur
Kontrol → kesin 0,7349; düzeltmesiz 0,7016.
Bir milin nominal çapı 20 mm, toleransı ±0,03 mm; çaplar N(20;0,022) (mm). Dışarıda kalan pay nedir? Dışarıda en fazla %1 kalması için σ (3 anlamlı basamak) ne olmalı? Zor
Çözümü göster
Sınırlar 1,5 standart sapma uzaktadır: z=0,020,03=1,5. İki kuyruk: 2(1−Φ(1,5))=2⋅0,0668=0,1336, yaklaşık %13,4.
En fazla %1 için her kuyruk en çok 0,005 olmalı: sınır ortalamadan 2,5758 standart sapma uzakta olmalı.
σ≤2,57580,03≈0,01165; σ=0,0116 mm al.
Yaklaşık %13,4 dışarıda; σ≤0,0116 mm
Kontrol → σ=0,0116 için z≈2,586 ve dışarıda ≈0,0097 kalır; 0,01’in altında.
Sekiz kişi bir asansöre biniyor; ağırlıkları bağımsız, her biri N(75;122) (kg). Sınır 650 kg. Toplamın sınırı aşma olasılığını bul. Zor
Çözümü göster
Toplam T normaldir; ortalaması 8⋅75=600, varyansı 8⋅122=1152; standart sapma 1152≈33,94 olur (8⋅12=96 değil).
z=33,94650−600≈1,4731, yani P(T>650)=1−Φ(1,4731)≈0,0704.
P(T>650)≈0,0704, yaklaşık %7
Kontrol → yanlış 96 standart sapması 0,3012 verirdi; çok büyük.
On süre (sn): 48,50,51,52,52,53,54,55,57,58. Bir normal model uydur (s kullan). Kaç değer xˉ±s içindedir? P(X>60) değerini tahmin et ve ne kadar güvendiğini söyle. Zor
Çözümü göster
Toplam 530: xˉ=53. Uzaklık kareleri 86: s2=86/9≈9,56, s≈3,09.
xˉ±s içinde (49,91 ile 56,09): 10 değerden 7, %70 (kural: %68): iyi uyum.
z=3,0960−53≈2,26, P(X>60)≈0,0118: yalnızca 10 değerle büyüklük mertebesine güven.
xˉ=53, s≈3,09, 10 değerden 7’si xˉ±s içinde, P(X>60)≈0,0118 (kaba)
Kontrol → en büyük değer 58, ortalamanın 1,6 standart sapma üstünde: hiçbiri uzakta değil.
Bu konunun etkileşimli uygulamaları
Ücretsiz uygulamalar ücretsiz öğrenci hesabıyla açılır. Öğretmenler tüm uygulamaları canlı derste kullanabilir.