Bir rastgele değişkenX, bir deneyin her sonucuna bir sayı verir. Dağılım tablosu her x değerini olasılığı P(X=x) ile birlikte listeler.
Örnek
İki hileli olmayan madeni para, X = tura sayısı. HH, HT, TH, TT eş olasılıklıdır.P(X=0)=41, P(X=1)=42=21, P(X=2)=41.
Kural
Olasılıkların toplamı 1’dir
Her olasılık 0 ile 1 arasındadır ve hepsinin toplamı tam 1’dir → ∑P(X=x)=1. Toplamı 1 olmayan bir tablo dağılım değildir.
Örnek
0,1+0,4+0,3+0,2=1 → geçerli bir tablo.0,2+0,5+0,4=1,1 → X hangi değerleri alırsa alsın geçersiz.
Kural
k’yi bul
Bir olasılık bilinmiyorsa ya da k içeriyorsa toplamı 1’e eşitle ve k’yı çöz. k’nın karesi varsa iki kök çıkar; negatif ya da 1’den büyük olasılık veren kökü at.
Örnek
x=1,2,3,4 için P(X=x)=kx.k+2k+3k+4k=10k=1, yani k=0,1 ve tablo 0,1,0,2,0,3,0,4 olur.
Kural
P(X ≥ a) ve tümleyen
Bir olayın olasılığı, içindeki değerlerin olasılıklarının toplamıdır. Çoğu zaman tümleyen daha kısadır → P(X≥a)=1−P(X<a).
Örnek
x=1,2,3,4,5 için P=0,05,0,1,0,15,0,3,0,4.P(X≥2)=1−P(X=1)=1−0,05=0,95; bu, 0,1+0,15+0,3+0,4 ile aynıdır.
Tanım
Bir makineyi sayarak tablo
Zarlar, madeni paralar ya da bir çark X’i oluşturuyorsa eş olasılıklı sonuçları yaz ve her değerin kaç yoldan geldiğini say; P(X=x), yol sayısının sonuç sayısına bölümüdür.
Örnek
İki zar, X = toplam. 7, 36 çiftin 6 tanesinde elde edilir.P(X=7)=366=61.
Püf noktası
Göreli frekanslar ve kuram
Bir deney sayılar verir. Her sayıyı toplama bölerek göreli frekansları bul ve kuramsal olasılıklarla karşılaştır: birbirine yakındır, eşit değildir ve tekrar sayısı arttıkça yaklaşır.
Örnek
P=0,5,0,3,0,2 olan bir çark 200 kez çevrilir → 96,63,41.Göreli frekanslar 0,48,0,315,0,205; kuramla en büyük fark 0,02.
Tanım
F(x) ve P(a < X ≤ b)
F(x)=P(X≤x), x’e kadar (ve x dahil) olasılıkları toplar. Grafiği hiç inmeyen, 1’de biten bir merdivendir. P(a<X≤b)=F(b)−F(a).
Örnek
x=0,1,2,3 için P=0,1,0,4,0,3,0,2 olunca F=0,1,0,5,0,8,1 olur.P(0<X≤2)=F(2)−F(0)=0,8−0,1=0,7.
Tanım
E(X) ağırlıklı ortalama olarak
Beklenen değerE(X)=μ dağılımın ortalamasıdır: her değeri olasılığıyla çarp ve topla, E(X)=∑xP(X=x).
Örnek
x=0,1,2,3 için P=0,1,0,4,0,3,0,2.E(X)=0⋅0,1+1⋅0,4+2⋅0,3+3⋅0,2=1,6. Dört değerin düz ortalaması 1,5 ağırlıkları yok sayar.
Tanım
E(X) denge noktası olarak
Çubukları bir kirişe ağırlık olarak koy. Kiriş μ’de dengelenir; iki yandaki (x−μ)P(X=x) çekimleri birbirini yok eder. Dayanak başka yerdeyse kiriş ağır tarafa yatar.
Örnek
Yukarıdaki tablo için dayanak 2’de → ∑(x−2)P(X=x)=−0,2−0,4+0+0,2=−0,4.Negatif, yani kiriş sola yatar. 1,6’da toplam 0 olur.
Uç durum
E(X), X’in bir değeri olmak zorunda değildir
Hileli olmayan bir zarın E(X)=3,5’tir; hiçbir atış bunu vermez. E(X) uzun vadeli ortalamadır, en olası değer değildir ve her zaman en küçük ile en büyük değer arasındadır.
Örnek
X=0 ya da 1, her biri P=0,5.E(X)=0⋅0,5+1⋅0,5=0,5; X bu değeri hiçbir zaman alamaz.
Kural
Uzun vade
Çok tekrarın ortalaması E(X) civarında durulur. n tekrar için tipik fark yaklaşık σ/n’dir ve 2σ/n çoğu seriyi kapsar: dört kat tekrar farkı yarıya indirir.
Örnek
Bilgisayarın attığı zar (sabit tohum): ilk 10 atışın ortalaması 2,90, 100’ün 3,33, 1000’in 3,548.Her biri 3,5’e 2σ/n=1,08,0,34,0,11 uzaklığın içindedir.
Tanım
Var(X): ortalama kare uzaklık
VaryansVar(X)=E((X−μ)2)=∑(x−μ)2P(X=x), ortalamaya uzaklıkların karelerinin ortalamasıdır. Kareler her uzaklığı sayar, büyük uzaklıklar en çok sayılır.
Örnek
μ=1,6 → x=0,1,2,3 için kare uzaklıklar 2,56,0,36,0,16,1,96.Var=2,56⋅0,1+0,36⋅0,4+0,16⋅0,3+1,96⋅0,2=0,84.
Kural
Kısa yol: E(X²) − μ²
Var(X)=E(X2)−μ2: karelerin ortalaması eksi ortalamanın karesi. Uzaklık gerekmez, aynı sayıyı verir, hiçbir zaman negatif çıkmaz.
Örnek
Hileli olmayan zar → E(X2)=61+4+9+16+25+36=691 ve μ2=449.Var=12182−12147=1235.
Tanım
Standart sapma ve birimi
Standart sapmaσ=Var(X), ortalamaya tipik uzaklıktır ve X ile aynı birimdedir. Varyansın birimi karedir: dakika, dakika² verir.
Örnek
Geç kalınan dakika → 0,5,10 için P=0,5,0,3,0,2.E(X)=3,5, E(X2)=27,5, Var=27,5−3,52=15,25 dk², σ=15,25≈3,91 dk.
Dikkat!
Aynı ortalama, farklı yayılım
İki dağılımın E(X)’i aynı olsa da çok farklı olabilir: ortalama merkezin yerini, standart sapma değerlerin ondan ne kadar uzak olduğunu söyler. İkisini de ver.
Örnek
A → 1,2,3 ve B → 0,2,4, ikisinde de P=0,25,0,5,0,25.İkisinde de E=2 ama Var(A)=0,5 ve Var(B)=2; yani σB=2, σA=22’nın iki katıdır.
Kural
Yeni değişken aX + b
Y=aX+b için → E(Y)=aE(X)+b ve Var(Y)=a2Var(X); yani σY=∣a∣σX. b eklemek tabloyu kaydırır, a ile çarpmak uzatır.
Örnek
X → 0,1,2,3 için P=0,1,0,4,0,3,0,2 (E=1,6, Var=0,84). Y=3X−2.E(Y)=3⋅1,6−2=2,8, Var(Y)=32⋅0,84=7,56, σY=3σX≈2,75.
Dikkat!
b hiç sayılmaz, a’nın karesi alınır
b yayılımı hiç değiştirmez. Varyans negatif olamaz; bu yüzden a’nın karesi alınır → Var(−X)=Var(X), −Var(X) değil. Standart sapma ∣a∣ kullanır.
Örnek
X yukarıdaki gibi, Y=10−2X.E(Y)=10−2⋅1,6=6,8, Var(Y)=(−2)2⋅0,84=3,36 (−3,36 değil), σY=2σX≈1,83.
Kural
X + Y: bağımsızlık kuralı
E(X+Y)=E(X)+E(Y) her zaman. BağımsızX ve Y için ayrıca Var(X+Y)=Var(X)+Var(Y): varyanslar toplanır, standart sapmalar değil.
Örnek
İki zar, her birinde E=3,5 ve Var=1235.E(X+Y)=7, Var(X+Y)=635, σ=635≈2,415.
Dikkat!
2X, X₁ + X₂ değildir
2X tek bir atışı ikiye katlar; X1+X2 iki ayrı atışı toplar. Ortalama aynı, ama Var(2X)=4Var(X) ve Var(X1+X2)=2Var(X). n kopya için E=nμ ve Var=nσ2.
Örnek
Bir zar → E(2X)=E(X1+X2)=7.Var(2X)=4⋅1235=335≈11,67, ama Var(X1+X2)=635≈5,83.
Kural
X ve Y birbirine bağlıysa
Bağımsızlık yoksa Var(X+Y)=Var(X)+Var(Y)+2Cov(X,Y), burada Cov(X,Y)=E(XY)−E(X)E(Y). Bağımsız değişkenlerde Cov=0.
Örnek
X,Y her biri 0 ya da 1; p00=p11=0,4 ve p01=p10=0,1 (pxy=P(X=x,Y=y)).E(X)=E(Y)=0,5, E(XY)=0,4, Cov=0,4−0,25=0,15, Var(X+Y)=0,25+0,25+2⋅0,15=0,8.
Tanım
Beklenen ödeme ve adil ücret
Her sonuca ödemesini ver: net sonuç N = ödül − katılım ücreti. Beklenen net sonuç E(N), bir oyuncunun ortalama kazancıdır. Oyun, E(N)=0 ise adildir: ücret beklenen ödüle eşittir.
Örnek
Bir çekiliş → €10 olasılık P=0,1, €2 olasılık 0,3, yoksa hiçbir şey. Beklenen ödül 10⋅0,1+2⋅0,3=1,6.€2’luk bir bilet E(N)=1,6−2=−0,4 verir; adil fiyat €1,60.
Kural
Düzenleyenin payı ve sigorta
Uzun vadede düzenleyen bilet başına ücret − beklenen ödül kadar kazanır; sigortacının primi beklenen hasarın üstünde olmalıdır. n müşteride toplamlar toplanır: ortalama n ile, standart sapma yalnızca n ile büyür.
Örnek
€800’luk bir hasarın olasılığı 0,005’tir (200’de 1) → E=800⋅0,005=4. €6’luk prim müşteri başına €2 bırakır.10000 müşteri €20000 getirir; her birinde σ≈56,4, toplamda yaklaşık 5640; kâr 20000−2⋅5640=8720’nin üstünde kalır.
Püf noktası
Bir karar: ortalama ve yayılım
Seçenekleri beklenen değer ve yayılım açısından karşılaştır. Daha yüksek ortalama, ancak riske katlanabiliyorsan daha iyidir; kesin ödemeli seçeneğin standart sapması 0’dır.
Örnek
A → P=0,3 ile €20, yoksa 0 → E=6, σ≈9,2.B → €4 ya da €9, eş olasılıklı → E=6,5, σ=2,5. B’nin ortalaması yüksek, yayılımı küçüktür.
Püf noktası
Tahmin sınavı ve adil ceza
k seçenekte bir tahmin k1 olasılıkla doğrudur. Doğruya +1, yanlışa −m puanla tahmin, k1−kk−1m=0 olunca adildir; yani m=k−11.
Örnek
4 seçenek, yanlışa −41 → soru başına E=41−43⋅41=161.20 sorunun hepsini tahmin etmek ortalama 20⋅161=1,25 puan verir. Adil ceza 31’tür.
Püf noktası
Stok: satılmayan ve kaçan satış
Stok s ve talep D için, D<s ise satılmayan =s−D, D>s ise kaçan satış =D−s. Beklenen satılmayan ve kaçan sayılarını bul, maliyetini hesapla ve beklenen maliyeti en düşük stoku seç.
Örnek
Talep 8,9,10,11,12 için P=0,1,0,2,0,4,0,2,0,1; satılmayan €2, kaçan satış €3 tutar. s=10 için:satılmayan 2⋅0,1+1⋅0,2=0,4, kaçan 1⋅0,2+2⋅0,1=0,4, maliyet 2⋅0,4+3⋅0,4=2. s=9 için maliyet 3,5, s=11 için 2,5.
Püf noktası
Garanti: birçok ürün birlikte
n bağımsız ürünün her biri p olasılıkla bozulur ve onarım c tutar. Bir ürün ortalama pc tutar; n ürün için E=npc ve Var=np(1−p)c2, yani yayılım yalnızca n ile büyür.
Örnek
n=50, p=0,04, c=€30 → E=50⋅0,04⋅30=60.Var=50⋅0,0384⋅900=1728, σ≈41,6. 200 üründe ortalama 240 olur ama σ yalnızca 83,1.
Püf noktası
Hangi ders ne istiyor
Cambridge A level: tablo, E ve Var (Paper 5), aX+b ve toplamlar (Paper 6). IB SL: tablo, E(X), uygulamalar; IB HL: varyans ve doğrusal birleşimler. AP Statistics: kesikli değişkenin tablosu, ortalaması ve SD’si. UK GCSE: risk ve beklenen sonuç. UK A level: yalnızca tablo, ortalama ve varyans yok (Further Maths). Wiskunde A ve C vwo → E ve σ (okul sınavı); D: bağımlı değişken kuralları da. CCSS: S-MD.
Örnek
Sınıfın hangi dersi izlediğini sor, sonra kartları seç: herkes için tablo ve E(X); IB HL, Cambridge Paper 6 ve wiskunde D için Var, aX+b ve toplamlar; GCSE ve CCSS için ödemeler.
Alıştırmalar
Bir tabloda x=1,2,3,4 için P=0,15,0,35,0,3,k var. k’yı bul. Kolay
Çözümü göster
Olasılıkların toplamı 1’dir.
0,15+0,35+0,3+k=1, yani 0,8+k=1.
k=0,2
Kontrol → 0,15+0,35+0,3+0,2=1 ve 0,2, 0 ile 1 arasındadır.
x=1,2,3,4 için P=0,1,0,3,0,4,0,2. P(X≥3)’ü bul. Kolay
Çözümü göster
Olaydaki değerleri topla → P(X=3)+P(X=4)=0,4+0,2.
Ya da tümleyenle → 1−P(X≤2)=1−(0,1+0,3).
P(X≥3)=0,6
Kontrol → iki yol da 0,6 verir.
x=0,1,2,3 için P=0,2,0,3,0,3,0,2. E(X)’i bul. Kolay
Çözümü göster
Her değeri olasılığıyla çarp → 0⋅0,2=0, 1⋅0,3=0,3, 2⋅0,3=0,6, 3⋅0,2=0,6.
Topla → 0,3+0,6+0,6=1,5.
E(X)=1,5
Kontrol → tablo 1,5 etrafında simetriktir; denge noktası 1,5’tir.
Bir çarkın 1,1,2,3 numaralı 4 eş dilimi var. X gösterdiği sayıdır. Tabloyu ve E(X)’i ver. Kolay
Çözümü göster
Dört dilimden ikisi 1 gösterir → P(X=1)=42=21 ve P(X=2)=P(X=3)=41.
E(X)=1⋅21+2⋅41+3⋅41=47.
P=21,41,41 ve E(X)=47=1,75
Kontrol → 21+41+41=1 ve 1,75, 1 ile 3 arasındadır.
E(X)=4 ve Var(X)=9. Y=2X+5 için E(Y), Var(Y) ve σY’yi bul. Kolay
Çözümü göster
E(Y)=2⋅4+5=13.
Var(Y)=22⋅9=36; +5 sayılmaz.
σY=36=6=2⋅3.
E(Y)=13, Var(Y)=36, σY=6
Kontrol → σX=3 ve σY=∣2∣⋅3=6.
x=1,2,3,4 için P=0,1,0,2,0,3,0,4. F(3)’ü ve P(1<X≤3)’ü bul. Kolay
x=1,2,3,4 için P(X=x)=k(5−x). k’yı, P(X≤2)’yi ve E(X)’i bul. Orta
Çözümü göster
Ağırlıklar 4k,3k,2k,k → 10k=1, yani k=0,1.
Tablo 0,4,0,3,0,2,0,1; yani P(X≤2)=0,4+0,3=0,7.
E(X)=1⋅0,4+2⋅0,3+3⋅0,2+4⋅0,1=2.
k=0,1, P(X≤2)=0,7, E(X)=2
Kontrol → 0,4+0,3+0,2+0,1=1; çubuklar sağa doğru alçalır, bu yüzden E(X) ortadaki 2,5’in solundadır.
İki hileli olmayan zar atılır. X iki sayının büyüğüdür. Tabloyu ver ve E(X)’i bul. Orta
Çözümü göster
Büyük sayısı k olan çiftleri say → 36’dan 2k−1 tane; 1,3,5,7,9,11.
P(X=k)=362k−1; kontrol 1+3+5+7+9+11=36.
E(X)=361⋅1+2⋅3+3⋅5+4⋅7+5⋅9+6⋅11=36161.
P(X=k)=362k−1 ve E(X)=36161≈4,472
Kontrol → 4,47, 3,5’in üstündedir: iki sayının büyüğü genellikle yüksektir.
x=1,2,4 için P=0,5,0,3,0,2. Var(X)’i iki yoldan bul. Orta
Çözümü göster
E(X)=0,5+0,6+0,8=1,9.
1. yol → (1−1,9)2⋅0,5+(2−1,9)2⋅0,3+(4−1,9)2⋅0,2=0,405+0,003+0,882=1,29.
2. yol → E(X2)=0,5+1,2+3,2=4,9 ve 4,9−1,92=4,9−3,61=1,29.
Var(X)=1,29, σ≈1,136
Kontrol → iki yol aynı sonucu verir ve varyans hiçbir zaman negatif değildir.
X, 4 yüzlü hileli olmayan bir zarın skorudur. Y=4−3X için E(Y), Var(Y) ve σY’yi bul. Orta
Çözümü göster
E(X)=41+2+3+4=2,5 ve Var(X)=41+4+9+16−2,52=1,25.
E(Y)=4−3⋅2,5=−3,5.
Var(Y)=(−3)2⋅1,25=11,25 ve σY=3σX≈3,35.
E(Y)=−3,5, Var(Y)=11,25, σY≈3,35
Kontrol → a=−3 olsa da varyans pozitiftir; 1,25’in a2=9 katıdır.
Bir çark 81 olasılıkla €8, 83 olasılıkla €2 öder, yoksa hiçbir şey. Adil ücreti bul. Bilet €2 ise düzenleyen 400 oyunda ne kazanmayı bekler? Orta
Çözümü göster
Beklenen ödül → 8⋅81+2⋅83=1+43=47. Adil ücret buna eşittir.
€2 ücretle düzenleyen oyun başına 2−47=41 kazanır.
400 oyun için → 400⋅41=100.
Adil ücret €1,75; beklenen kazanç €100
Kontrol → oyuncu oyun başına E(N)=1,75−2=−0,25 bekler; toplam 400⋅0,25=100.
Bir zarın σ≈1,71’dir. n atışın ortalaması ile 3,5 arasındaki tipik fark, n=100 ve n=400 için ne kadardır? Orta
Çözümü göster
Tipik fark yaklaşık σ/n’dir.
n=100 → 101,71≈0,17.
n=400 → 201,71≈0,085; yarısı kadar.
n=100 için yaklaşık 0,17, n=400 için 0,085
Kontrol → dört kat atış farkı yarıya indirir; 4=2.
İki hileli olmayan zar atılır ve X toplamdır. P(X≥10)’u, E(X)’i ve Var(X)’i bul. Zor
Çözümü göster
Çiftleri say → 10,11,12 toplamları 3,2,1 yoldan gelir; yani P(X≥10)=366=61.
Her zarın E=3,5 ve Var=1235’dir; zarlar bağımsızdır.
E(X)=3,5+3,5=7 ve Var(X)=1235+1235=635.
P(X≥10)=61, E(X)=7, Var(X)=635
Kontrol → toplamın tablosu E(X2)=6329 verir ve 6329−49=635.
x=1,2,3 için P=0,61,k,k2. k’yı ve E(X)’i bul. Zor
Çözümü göster
Toplam 1 → 0,61+k+k2=1, yani k2+k−0,39=0.
(k−0,3)(k+1,3)=0; yani k=0,3 ya da k=−1,3. Olasılık negatif olamaz, bu yüzden k=0,3.
Tablo 0,61,0,3,0,09 ve E(X)=0,61+0,6+0,27=1,48.
k=0,3 ve E(X)=1,48
Kontrol → 0,61+0,3+0,09=1; −1,3 ise −1,3 olasılığı verirdi.
X ve Y için E(X)=3, Var(X)=2, E(Y)=5, Var(Y)=4. W=2X−3Y+1 olsun. X ve Y bağımsızken ve Cov(X,Y)=0,5 iken E(W)’yi ve Var(W)’yi bul. Zor
Çözümü göster
E(W)=2⋅3−3⋅5+1=−8 iki durumda da.
Bağımsız → Var(W)=22⋅2+(−3)2⋅4=8+36=44; yani σW=44=211≈6,63.
Cov=0,5 ile 2⋅2⋅(−3)⋅0,5=−6 eklenir → Var(W)=38.
E(W)=−8; Var(W)=44 (bağımsız), 38 (Cov=0,5 ile)
Kontrol → 2 ile −3 zıt işaretli olduğundan çapraz terim negatiftir; pozitif kovaryans varyansı düşürür.
Bir oyuncu, €8 (81 olasılıkla), €2 (83) ya da hiçbir şey ödeyen bir çark için €2 öder; yani N=6,0 ya da −2. E(N)’i ve Var(N)’i, 900 oyunun toplamının ortalamasını ve SD’sini bul. Zor
Çözümü göster
E(N)=6⋅81+0−2⋅21=−41.
E(N2)=36⋅81+4⋅21=213; yani Var(N)=213−161=16103.