İnteraktif Dersler
Ders notları Alıştırmalar

Bileşik ölçüler ve oranlar

Ders notları

Tanım

Bir oran

Oran, iki farklı büyüklüğü karşılaştırır. 1 birim için ne kadar olduğunu söyler. km/sa
001752150hkm÷2÷2
Örnek
6 kg pirinç 15 €. 1 kg’ın fiyatı: €/kg
0012.5615kg€÷6÷6
Tanım

Bileşik birimler

Birimin iki parçası var: km/sa “saatte kilometre”, g/cm³ “santimetreküp başına gram” demektir.75 km/sa, 1 saatte 75 km demektir.
0751501 h1 h
Örnek
Kalp dakikada 70 kez atar: 1 dakikada 70 atış.2 dakikada: atış
0701401 min1 min
Tanım

Her oran için aynı üçgen

hız = yol ÷ süre, yoğunluk = kütle ÷ hacim, basınç = kuvvet ÷ alan, kilo fiyatı = maliyet ÷ miktar, debi = hacim ÷ süre.
dvtmρVFpA
Örnek
Bir metal parçası: 54 g, 20 cm³.yoğunluk = g/cm³
54 g?20 cm³
Kural

Toplam

toplam = oran × miktar. km (3 saatte)
?753
Örnek
Bir iş saatte 14 € ödüyor. 6 saat çalışırsan: euro
?146
Kural

Miktar

miktar = toplam ÷ oran. saat (225 km için)
22575?
Örnek
Telefon tarifesi ayda 9 €. Toplam 63 € ödedin. ay
639?
Kural

Bileşik birimi dönüştür

Üstteki birimi ve alttaki birimi sırayla dönüştür.72 km/sa: m/sn
72 km/h×100072 000 m/h÷360020 m/s
Örnek
Saatte 90 km giden bir tren. m/sn olarak: m/sn
90 km/h×100090 000 m/h÷360025 m/s
Kural

Ortalama hız

ortalama hız = toplam yol ÷ toplam süre. km/sa
1234080160xy2.5120
Örnek
2 saatte 40 km, sonra 1 saatte 20 km. km/sa
00240360hkm
Püf noktası

km/sa ve m/sn

km/sa → m/sn: 3,6'ya böl. m/sn → km/sa: 3,6 ile çarp.
72 km/h÷3.620 m/s20 m/s×3.672 km/h
Örnek
Bir bisikletçi 15 m/sn hızla koşuyor. km/sa olarak: km/sa
15 m/s×3.654 km/h
Püf noktası

Oranları karşılaştır

İkisinin de 1 birim için miktarını hesapla ve karşılaştır. ve : birincisi daha hızlı.
h2131km15075220≈73.3÷2÷2÷3÷3
Örnek
A dükkânı: 3 kg 6 €. B dükkânı: 5 kg 9 €. ve : B kilo başına daha ucuz
kg3151€6291.8÷3÷3÷5÷5
Dikkat!

Hızların ortalaması değil

Gidişte 60 km yolu saatte 60 km, dönüşte 60 km yolu saatte 40 km hızla gidiyorsun.Hızların ortalaması , ama ortalama hız km/sa. Yavaş hızda daha çok zaman geçer.
30405060705048
Örnek
60 km, 30 km/sa hızla (2 saat), sonra 60 km, 60 km/sa hızla (1 saat).✘ ✔ km/sa
2030405060704540
Dikkat!

Önce aynı birimler

Saat ile dakikayı ya da litre ile mililitreyi karıştırma.6 l/dk, 360 l/sa eder, 6 l/sa değil.
min160l6360×60×60
Örnek
Bir musluk dakikada 5 l veriyor. 2 saatte kaç litre?✘ ✔ litre
min12l510×2×2✘min1120l5600×120×120✔
Uç durum

Yüzmek ve batmak

Yoğunluk = kütle ÷ hacim. Suyun yoğunluğu 1 g/cm³.: 1'den küçük, yani mantar yüzer, %24'ü suyun altında kalır.
ρ<1
Örnek
Bir taş: 50 g, 20 cm³.: 1’den büyük, yani batar
ρ>1
Uç durum

Tıpası çıkık bir küvet

net debi = musluk − gider. l/dk, yani dakika. Gider musluk kadar hızlıysa küvet hiç dolmaz.
12 l/min4 l/min8 l/min
Örnek
90 litrelik bir depo, musluk 10 l/dk, gider 10 l/dk. l/dk → hiç dolmaz
10 l/min10 l/min0
Kural

1 tanesinin fiyatı

1 tanesinin fiyatını bulmak için toplam fiyatı miktara bölersin. Bu, adet, kilogram, litre, metre, saat ya da m² başına fiyat için de işe yarar. 3 kg elma 4,50 € tutar, yani 1 kg 1,50 € eder.
kg€34.501?÷3÷3
Örnek
Kurdele: 4 m 6 € tutar, yani 1 m 1,50 € eder.
m€4611.50÷4÷4
Kural

Bir miktarın fiyatı

1 tanesinin fiyatını biliyorsan miktarla çarp. Kumaşın metresi 18 €, yani 4 m 72 € eder.
m€1184?×4×4
Örnek
Bir bahçe yardımcısı saatte 12 € kazanıyor: 6 saat.
h€112672×6×6
Kural

Bir birimin bir parçası: 75 cm kumaş

Kumaşın metresi 18 € ve sana 75 cm lazım. Önce metreye çevir: 75 cm, 0,75 m eder. Sonra çarp. Ya da 25 cm’nin fiyatını bul ve 3 katını al. ve
m€1180.254.500.75?÷4×3÷4×3
Örnek
Kurdelenin metresi 8 € ve sana 50 cm lazım, bu 0,5 m eder.
m€180.54÷2÷2
Kural

En uygun alım: 1 tanesinin fiyatı

İki teklifi karşılaştırmak için ikisinde de 1 tanesinin fiyatını bul. 3 kg 4,50 €, kilosu 1,50 €; 5 kg 7 €, kilosu 1,40 €: ikinci teklif kilo başına daha ucuz.
kg€34.5011.50÷3÷3kg€5711.40÷5÷5
Örnek
Meyve suyu: 2 L 3 € ya da 5 L 7 €. ve
L€2311.50÷2÷2L€5711.40÷5÷5
Dikkat!

Büyük paket her zaman daha ucuz değildir

1 tanesinin fiyatına bak, paketin büyüklüğüne değil. 4 kg 5 €, kilosu 1,25 €; ama 6 kg 8,10 €, kilosu 1,35 €: büyük paket kilo başına daha pahalı.
kg€4511.25÷4÷4kg€68.1011.35÷6÷6
Örnek
Pirinç: 2 kg 3 € ya da 5 kg 8,50 €. ve
kg€2311.50÷2÷2kg€58.5011.70÷5÷5
Tanım

Hız: bir saatte ne kadar yol

km/sa cinsinden hız, 1 saatte kaç kilometre gittiğini söyler. Bir yaya yaklaşık 5 km/sa hızla yürür: 1 saatte 5 km, 2 saatte 10 km, 3 saatte 15 km. ve
hkm15210315×2×3
Örnek
Bir bisikletli 1 saatte yaklaşık 15 km gider: 2 saatte 30 km.
hkm115230×2×2
Tanım

Bildiğin hızlar

Birkaç hızı ezbere bil: yaya yaklaşık 5 km/sa, koşucu yaklaşık 10 km/sa, bisikletli yaklaşık 15 km/sa, otobüs yaklaşık 50 km/sa ve tren yaklaşık 130 km/sa. Bir cevabın mantıklı olup olmadığını kontrol etmene yardım ederler.
0204060801001201405A10B15C50D130E
Örnek
Bir bisikletli için 40 km/sa iyi bir hız mı? Bir bisikletli yaklaşık 15 km/sa gider, yani 40 km/sa çok fazla.
01020304015A40B
Kural

Sürede alınan yol: hız çarpı süre

Yol, hız çarpı süredir. Dakikaları önce saate çevir: 30 dakika yarım saattir. Saatte 15 km giden bir bisikletli 2 saat 30 dakikada 37,5 km yol alır.
hkm1152300.57.50×2÷2
Örnek
Saatte 5 km yürüyen biri 90 dakika yürür: 90 dakika 1,5 saattir.
hkm151.57.50×1.5×1.5
Kural

Ne kadar sürer? Yol bölü hız

Süre, yolun hıza bölünmesidir. Saatte 50 km giden bir otobüs 20 km için 0,4 saat harcar; 0,4 saat 24 dakikadır.
hkm1500.420
Örnek
Saatte 15 km giden bir bisikletli 30 km gider. saat
hkm115230×2×2
Püf noktası

Spor günü: 20 saniyede 100 m

100 m için 20 saniye harcayan bir koşucu ne kadar hızlıdır? Bir saatte 3 600 saniye var, bu da 20 saniyenin 180 katıdır. Yani koşucu 1 saatte 100 m’nin 180 katını koşar: 18 000 m, 18 km eder. Hız 18 km/sa’dır.
sm201003 60018 000×180×180
Örnek
Bir patenci 100 m için 30 saniye harcar: bir saatte 12 000 m, yani 12 km/sa.
sm301003 60012 000×120×120

Alıştırmalar

Bir araba 150 km yolu 2 saatte gidiyor. Hızı kaçtır? Kolay
150?2
Çözümü göster
001752150hkm÷2÷2
Cevap → 75 km/sa
Kontrol: .
72 km/sa'i m/sn'ye çevir. Orta
72 km/h? m/s
Çözümü göster
üst: 72 km = 72 000 m ()
72 km/h×100072 000 m/h
alt: 1 sa = 3600 sn ()
72 km/h×100072 000 m/h÷360020 m/s
Cevap → 20 m/sn
Kısayol: .
150 litrelik bir küvet. Musluk 12 l/dk akıtıyor, tıpa çıkık ve 4 l/dk akıp gidiyor. Dolması ne kadar sürer? Orta
12 l/min4 l/min?
Çözümü göster
net debi = l/dk
12 l/min4 l/min8 l/min
Cevap → 18,75 dakika
Gider olmadan: dakika.
60 km yolu saatte 60 km, geri dönüşte 60 km yolu saatte 40 km hızla gidiyorsun. Ortalama hız kaçtır? Zor
1234080120160xy
Çözümü göster
gidiş: sa, dönüş: sa
toplam: sa, 120 km
1234080120160xy
Cevap → 48 km/sa
50 değil: hızların ortalaması yanlış.
3 kg elma 3,60 € tutuyor. 1 kg kaç para? Kolay
kg€33.601?÷3÷3
Çözümü göster
Fiyatı miktara böl.
Kilosu 1,20 €
Kontrol → .
Kumaşın metresi 12 €. Sana 75 cm lazım. Ne ödersin? Orta
m€1120.75?
Çözümü göster
Metreye çevir. 75 cm, 0,75 m eder.
Çarp.
m€1120.759×0.75×0.75
Ya da 25 cm’nin fiyatını bul. ve 75 cm bunun 3 katıdır.
m€1120.2530.759÷4×3÷4×3
9 €
Kontrol → iki yol da 9 € verir.
Litre başına hangisi daha ucuz: 2 litre meyve suyu 3 € mü, 5 litre 7 € mi? Orta
L€231?L€571?
Çözümü göster
İlk teklifte 1 litrenin fiyatı.
İkinci teklifte 1 litrenin fiyatı.
Karşılaştır. 1,40 € < 1,50 €, yani ikinci teklif daha ucuz.
L€2311.50÷2÷2L€5711.40÷5÷5
5 litre 7 €
Kontrol → litresi 1,50 € olsa 5 litre 7,50 € tutardı, bu 7 € tutarından fazladır.
Bir yaya saatte 5 km yürür. 45 dakikada ne kadar yol alır? Orta
minkm60545?
Çözümü göster
45 dakika 0,75 saattir.
Yol, hız çarpı süredir.
hkm150.753.75×0.75×0.75
3,75 km
Kontrol → bütün bir saatte 5 km yürür, dörtte üç saatte biraz daha az: 3,75 km.
Bir tren 1 saat 30 dakikada 120 km gider. Hızı kaç km/sa? Zor
hkm1.51201?
Çözümü göster
1 saat 30 dakika 1,5 saattir.
Hız, yolun süreye bölünmesidir.
hkm1.5120180÷1.5÷1.5
80 km/sa
Kontrol → .
Öğretmen misiniz?

Bu uygulamalarla tüm sınıfınıza canlı ders verin. İlk bir ay ücretsiz.

Ücretsiz deneyin

Bu sınıf düzeylerine uygun

IB (MYP, Diploma): MYP 1, MYP 2, MYP 3, MYP 4, MYP 5, PYP

Cambridge International: Lower Secondary, stage 8, Lower Secondary, stage 9, IGCSE, Primary, stage 4, Primary, stage 5, Primary, stage 6

Hollanda: Groep 8, 1. sınıf, 2. sınıf, 3. sınıf (havo, vwo), Vmbo bb (3-4. sınıf), Vmbo kb (3-4. sınıf), Vmbo gt (3-4. sınıf), Havo · Matematik A, Vwo · Matematik A, Vwo · Matematik C, Groep 5, Groep 6, Groep 7

Türkiye (MEB): 7. sınıf, 8. sınıf, 4. sınıf, 5. sınıf, 6. sınıf

İngiltere (GCSE, A Level): Year 8, Year 9, Year 10 (GCSE), Year 4, Year 5, Year 6

ABD (Common Core): Grade 7, Grade 8, Grade 4, Grade 5, Grade 6

Bu konunun uygulamaları neler öğretir 7 uygulama

Oran üçgeni: hız, yoğunluk, fiyat, debi

  • Birim oranı, toplamı ya da miktarı diğer ikisinden hesaplama
  • Yerleri km² başına kişi sayısına göre karşılaştırma
  • Yoğunlukları karşılaştırma: cm³ başına gram

Bileşik birimleri dönüştür

  • Bir oranın üst ve alt birimini dönüştürme
  • Hız birimlerini çevirme: km/h ve m/s
  • Yoğunluk, debi ve basınç birimlerini dönüştürme

Bir yolculuğun ortalama hızı

  • Bir yolculuğun her bölümünün süresini hesaplama
  • Ortalama hızı hesaplama: toplam yol ÷ toplam süre
  • Ortalama hızın hızların ortalaması olmadığını bilme

Küveti doldur: debi ve zaman

  • Doldurma süresini hesaplama: hacim ÷ debi
  • Net debiyi hesaplama: musluk eksi gider
  • Bir akışın hacim–zaman grafiğini okuma

Batar mı yüzer mi? Yoğunluk

  • Yoğunluğu hesaplama: kütle ÷ hacim
  • Yoğunluğu sıvıdan küçük olan şeyin yüzdüğünü bilme
  • İki yoğunluğu karşılaştırma

Birin fiyatı: adet, kilogram, litre, metre ve saat başına

  • 1 birimin fiyatını bulma: adet, kilogram, litre, metre ya da saat başına
  • Bir miktarın fiyatını, 75 cm gibi birim parçası için de bulma
  • İki teklifi 1 birimin fiyatıyla karşılaştırma
  • Oran tablosunu kullanma: iki satırda aynı adım

Bu ne kadar hızlı? Saatteki hız ve bildiğin büyüklükler

  • Referans hızları bilme: yaya, bisikletli, otobüs, tren
  • Bir yolculuğun süresini bulma: yol bölü hız
  • 100 km başına yakıt tüketimini hesaplama
  • Hızı m/s ve km/h olarak verme