İnteraktif Dersler

Mutlak değer ve parçalı fonksiyonlar

Ders notları

Tanım

Mutlak değer

Mutlak değer |x|, x’in sayı doğrusunda 0’a olan uzaklığıdır. Uzaklık asla negatif olmaz: |x| ≥ 0 ve |x| = 0 yalnızca x = 0 için. Negatif bir sayıda çubuklar eksi işaretini kaldırır.
033
Örnek
|−7| = 7, |4| = 4 ve |0| = 0:
−7−40474
Tanım

İki sayı arasındaki uzaklık

x ile a arasındaki uzaklık |x − a|’dır. Bu |a − x| ile aynıdır: büyük sayıdan küçük sayıyı çıkar. |x − a|, x’in merkez a’ya uzaklığıdır.
|x−a|ax
Örnek
−2 ile 5 arasındaki uzaklık:
−4−202467
Kural

|x − a| = d

a’ya d uzaklıktaki sayılar: a’dan d kadar sola ve d kadar sağa git. Yani x = a − d ya da x = a + d (d > 0 ise iki çözüm, d = 0 ise bir çözüm).
ddaa−da+d
Örnek
|x − 3| = 4: 3’e 4 uzaklıktaki sayılar:
−2−101234567844
Kural

|x − a| < d ve |x − a| > d

|x − a| < d: a’ya d’den yakın, yani a − d ile a + d arasında. |x − a| > d: daha uzak, yani bunların dışında. ≤ ve ≥ uçları da içerir (dolu noktalar), < ve > içermez (boş noktalar).
a−da+d|x−a|<da−da+d|x−a|>d
Örnek
|x − 3| < 2 ve |x − 3| > 2:
−101234567|x−3|<2−101234567|x−3|>2
Kural

V grafiği y = a|x − h| + k

Grafik, tepe noktası (h, k) ve simetri ekseni x = h olan bir V’dir. h’nin işareti ters döner: |x − 1|’de h = 1, |x + 1|’de h = −1. a > 0 ise V yukarı açılır ve en küçük değer k’dır; a < 0 ise baş aşağıdır ve en büyük değer k’dır. Kolların eğimi a ve −a’dır.
xy1a(h,k)
Örnek
y = 2|x − 1| + 3: tepe noktası (1, 3), a = 2 > 0, yani en küçük değer 3 ve görüntü kümesi y ≥ 3:
−24812xy13
Kural

V grafiğinin sıfırları

y = 0 al: a|x − h| + k = 0, yani |x − h| = −k / a. Bu sayı pozitifse h’den o kadar sola ve sağa git: iki sıfır. 0 ise tek sıfır tepe noktasıdır; negatifse sıfır yoktur.
xyx₁x₂
Örnek
y = 2|x − 1| − 6: |x − 1| = 3, yani sıfırlar 1’in 3 solunda ve 3 sağındadır:
xy(1,−6)33−24
Kural

İki kol: parçalı biçim

İçerisi ≥ 0 iken çubuklar bir şey yapmaz, < 0 iken işareti ters çevirir. Yani V iki düz parçadır: x ≥ h için sağ kol y = a(x − h) + k, x < h için sol kol y = −a(x − h) + k.
xyx≥hx<h
Örnek
y = |x − 2| + 1: x ≥ 2 için x − 2 + 1 = x − 1, x < 2 için −(x − 2) + 1 = 3 − x. İkisi de x = 2’de 1 verir:
−246246xy21x−13−x
Kural

|ax + b| = c

İçerisi c ya da −c’dir: hem ax + b = c hem ax + b = −c denklemini çöz. |ax + b| < c için içerisi −c ile c arasındadır; |ax + b| > c için −c’den küçük ya da c’den büyüktür. Negatif bir sayıya bölünce işaretler ters döner.
xycx₁x₂
Örnek
|2x − 3| = 5:
268xy5−14
Dikkat!

Durumlar ve sahte kökler

Diğer tarafta da x varsa (|ax + b| = cx + d) iki duruma ayır: içerisi ≥ 0 (çubuklar bir şey yapmaz) ve içerisi < 0 (çubuklar işareti çevirir). Her durumu çöz ve yalnızca kendi durumuna uyan cevapları tut. Uymayan cevap sahte köktür.
xy✔✘
Örnek
|x − 2| = 2x − 7. x ≥ 2 durumu: x − 2 = 2x − 7, yani x = 5 uyar. x < 2 durumu: 2 − x = 2x − 7, yani x = 3 ve bu < 2 değil: sahte kök. Yalnızca x = 5 çözümdür:
−22−4xy53
Uç durum

Çözüm yok ve her x

Mutlak değer asla negatif olmaz. Yani |ifade| = negatif bir sayı denkleminin çözümü yoktur ve |ifade| > negatif bir sayı her x için doğrudur. |ifade| = 0 ise çözümler ifadenin kendisinin 0 olduğu yerlerdir.
xy
Örnek
|x − 2| = −3 denkleminin çözümü yoktur ve |x − 2| > −3 her x için doğrudur, çünkü 0 > −3:
xy−3
Dikkat!

Çubukları çok erken kaldırma

x < a iken |x − a| değeri x − a değildir ve |a + b| her zaman |a| + |b| değildir. Önce çubukların içini hesapla, sonra mutlak değeri al.
ab0a+b
Örnek
x = 2 ve a = 5 için |2 − 5| = 3’tür, −3 değil. Ve |3 + (−5)| = 2 ama |3| + |−5| = 8:
0253|2−5|−2033−52|3+(−5)|
Kural

|f(x)| ve f(|x|)

y = |f(x)|: grafiğin x ekseni altındaki kısımları x ekseni üzerinden yukarı katlanır; sıfırlar yerinde kalır. y = f(|x|): sağ yarı sola kopyalanır (y eksenine göre yansıma) ve eski sol yarı kaybolur. Bir sayıyla: |f(a)| önce f(a), sonra pozitif; f(|a|) önce |a|, sonra f’de yerine koy.
xyf(x)xy|f(x)|xyf(|x|)
Örnek
f(x) = x − 2 ve a = −1: |f(−1)| = |−3| = 3 ama f(|−1|) = f(1) = −1:
xy−33−1
Tanım

Parçalı fonksiyon

Parçalı fonksiyonun farklı aralıklarda farklı formülü vardır. f(x)’i bulmak için önce o x için koşulu sağlanan parçayı bul; ≤ ve ≥ ucu da içerir, < ve > içermez. Her x tam olarak bir çıktı almalı.
xyc
Örnek
x < 2 için f(x) = x + 1 ve x ≥ 2 için f(x) = 5 − x. x = 0 için birinci parçayı, x = 2 için ikinci parçayı kullan:
46−1245xy123
Kural

Sürekli, sıçrama ya da delik

Birleşim noktasında iki parçayı karşılaştır. Aynı değer ve nokta grafiğe ait: sürekli. Farklı değerler: sıçrama. Aynı değer ama hiçbir parça noktayı içermiyor: delik (f orada tanımlı değil). Bir grafiği p sayısıyla sürekli yapmak için iki parçayı birleşimde eşitle ve p’yi çöz.
xy=xy≠xy?
Örnek
x ≤ 2 için f(x) = px ve x > 2 için f(x) = x + 4. Sağ parça birleşimde 2 + 4 = 6 verir, yani 2p = 6:
448xy26
Püf noktası

Tolerans ve paketler

|x − T| ≤ t toleransı, x’in hedef T’den en fazla t sapabileceği anlamına gelir: T − t ile T + t arası. Ek ücretli bir paket parçalı bir kuraldır: pakete kadar yatay, sonra yükselen. Üst sınırlı fiyat, üst sınırda duran bir basamak fonksiyonudur.
TT−tT+txyBG
Örnek
50 mm’lik bir cıvata 0,3 mm sapabilir: 49,7 ile 50,3 arası. Ayda 10 euro, içinde 5 GB, ek GB başına 2 euro olan tarife, 8 GB kullanıldı: 3 ek GB:
49.75050.30.30.35101020xy816
Püf noktası

Vergi dilimleri

Dilimlerde gelirin her kısmı kendi oranıyla vergilendirilir: her dilimin vergisini yalnızca kendi kısmı için hesapla, sonra kısımları topla. Vergi grafiği parçalı doğrusaldır ve her üst dilimde daha hızlı yükselir.
xy123
Örnek
10 000’e kadar yüzde 0, 40 000’e kadar yüzde 20, üstü yüzde 40. Gelir 50 000: ikinci dilimde 30 000, üçüncü dilimde 10 000 var:
2040604812xy501010

Alıştırmalar

−4 ile 6 arasındaki uzaklığı ver ve denklemini çöz. Kolay
Çözümü göster
Uzaklık: .
−40610
: 0’a 5 uzaklıktaki sayılar.
Yani veya .
−50555
Cevap → uzaklık 10; veya
Kontrol: −4’ten 6’ya adım.
ve denklemlerini çöz. Kolay
Çözümü göster
Merkez 2, uzaklık 5.
, yani veya .
−32755
: 2’ye 5’ten yakın, yani −3 ile 7 arasında.
−327
Cevap → veya ;
Kontrol: arada ve .
için tepe noktasını, en büyük değeri, sıfırları ve görüntü kümesini ver. Orta
Çözümü göster
Tepe noktası . olduğundan V baş aşağıdır, yani en büyük değer 8.
xy38(3,8)
Sıfırlar: , yani .
veya .
Görüntü kümesi .
xy−17
Cevap → tepe noktası , en büyük değer 8, sıfırlar −1 ve 7, görüntü kümesi
Kontrol: iki sıfır için de .
eşitsizliğini çöz. Orta
Çözümü göster
, demektir.
xy−1767
Her tarafa 5 ekle: .
2’ye böl: .
−106
Cevap →
Kontrol: için ve için , yani iki uç da dahil.
Bir telefon tarifesi ayda 12 euro ve içinde 4 GB var. Her ek GB 3 euro. 7 GB ve 3 GB için fatura ne kadar? Orta
Çözümü göster
7 GB: ek GB , yani ek ücret .
Fatura euro.
3 GB paketin içinde: ek GB yok, fatura 12 euro kalır.
1030xy312721
Cevap → 7 GB için 21 euro, 3 GB için 12 euro
Kontrol: .
denklemini durum yöntemiyle çöz ve her cevabı kontrol et. Zor
Çözümü göster
durumu (çubuklar bir şey yapmaz): , yani . Bu ’e uyar.
durumu (çubuklar işareti çevirir): , yani ve .
Ama , −1’den küçük değil: kendi durumuna uymuyor, sahte kök.
−33−6−339xy67✘
Yalnızca kalır.
Cevap → ( sahte kök)
Kontrol: ve .
için ve için . Grafiğin ’te sürekli olması için p’yi bul ve için grafiğin ne yaptığını söyle. Zor
Çözümü göster
Sağ parça ’te verir.
Sol parça ’te verir. Eşitle: .
Yani ve .
6510xy37
için sol parça , sağ parça 7 verir: farklı değerler, sıçrama.
6612xy316
Cevap → ; için sıçrama var
Kontrol: .
Gelir vergisi: 10 000 euroya kadar yüzde 0, 10 000 ile 40 000 arasındaki kısma yüzde 20, 40 000 üstündeki kısma yüzde 40. 55 000 euro gelirde ne kadar vergi? Zor
Çözümü göster
Dilim 1: 10 000’in yüzde 0’ı 0.
Dilim 2: 10 000 ile 40 000 arasındaki kısım 30 000 ve bunun yüzde 20’si 6 000.
Dilim 3: 40 000 üstündeki kısım ve bunun yüzde 40’ı 6 000.
Kısımları topla: .
xy5512
Cevap → 12 000 euro vergi
Kontrol: yaklaşık yüzde 22, yüzde 20 ile yüzde 40 arasında.
Öğretmen misiniz?

Bu uygulamalarla tüm sınıfınıza canlı ders verin. İlk bir ay ücretsiz.

Ücretsiz deneyin

Bu sınıf düzeylerine uygun

IB (MYP, Diploma): MYP 5, Diploma, 1. yıl, Diploma, 2. yıl

Cambridge International: AS Level, A Level

Hollanda: Vwo · Matematik B

Türkiye (MEB): 7. sınıf, 9. sınıf, 11. sınıf

İngiltere (GCSE, A Level): Year 12 (A Level), Year 13 (A Level)

ABD (Common Core): Grade 6, Grade 7, Algebra 1, Algebra 2

Bu konunun uygulamaları neler öğretir 7 uygulama

|x − a| bir uzaklıktır

  • |x − a| ifadesini sayı doğrusunda x ile a arasındaki uzaklık olarak görme
  • |x − a| = d, < d ve > d durumlarını iki noktayla çözme
  • Cevabı iki nokta, bir aralık ya da dış kısımlar olarak yazma

V grafiği y = a|x − h| + k

  • y = a|x − h| + k ifadesinden tepe noktasını ve eğimi okuma
  • V grafiğinin eksenini, uç değerini, sıfırlarını ve değer kümesini verme
  • V biçimini iki doğrusal parça olarak yazma

|f(x)| ve f(|x|)

  • y = |f(x)| çizimi: x ekseninin altındaki parçalar yukarı döner
  • y = f(|x|) çizimi: sağ yarı sola kopyalanır
  • |f(x)| = k denklemini çözme

Mutlak değerli denklem ve eşitsizlikler

  • |ax + b| = c, < c ve > c durumlarını yeniden yazarak çözme
  • |ax + b| = cx + d denklemini iki durumda çözüp yanlış kökleri eleme
  • Çözümleri iki grafikten okuma

Parçalı fonksiyon oluştur

  • Parçalı kuralda parçayı seçerek f(x) bulma
  • Birleşim noktasında grafiğin sürekli, sıçramalı ya da boşluklu olması
  • Parçalı grafiği sürekli yapan p sayısını bulma

Günlük hayatta mutlak değer ve parçalı fonksiyonlar

  • Ölçülen parçanın kabul edilip edilmediğine |x − T| ≤ t ile karar verme
  • Üst sınırlı otopark ücretini ve dilimli gelir vergisini hesaplama
  • Cevabın anlamını söyleyip grafikte okuma

V bulmacaları: hayalet grafikler ve tarifler

  • Verilen V üzerine oturan y = a|x − h| + k grafiğini kurma
  • Tanıma uyan V grafiğini kurma