İnteraktif Dersler
Ders notları Alıştırmalar

Türevin uygulamaları

Ders notları

Tanım

Teğetin eğimi f′’nin bir değeridir

grafiğinin bir noktasında teğetin eğimi ’dır. Bunu her için yap ve eğimi ’e karşı çiz: noktalar türev fonksiyonu ’nin grafiğini oluşturur. grafiğinin üzerindeki yüksekliği, ’nin ’teki eğimidir.
xyAB
Örnek
için olur. ’te teğetin eğimi ’dır; yani grafiği üzerinde yüksekliğindedir.
Kural

Artan, azalan, yatay

olan yerde teğetler sağa doğru yükselir ve artandır; olan yerde alçalır ve azalandır; olan yerde teğet yataydır. sabit fonksiyonunun eğimi her yerde ’dır, yani .
−112345−6−4−2246xyV
Örnek
için . : , ’de azalır. : , ’te artar. : ’de teğet yataydır.
Tanım

İşaret tablosu

İşaret tablosu, ’nin sıfırları arasındaki aralıkları, her aralıkta ’nin işaretini ve ’nin gidişini listeler: artan (), azalan () demektir. Adımlar: ’yi bul, denklemini çöz, her aralıktan bir sayı dene.
Örnek
: , sıfırları ve . , , denenir: işaretler ve gider.
Kural

Yerel maksimum ve minimum

Yerel maksimum, ’nin artmayı bırakıp azalmaya başladığı noktadır: , ’dan ’ye geçer. Yerel minimum, ’nin ’den ’ya geçtiği yerdir. İkisinde de teğet yataydır, (birinci türev testi). ’nin orada aldığı değer yerel maksimum ya da minimum değeridir.
xyMm
Örnek
için ve çevresinde işaretler ’dır. Demek ki ’de değerli bir yerel maksimum, ’de değerli bir yerel minimum vardır.
Kural

Bir polinomun grafiği f′’den

Derecesi 4 ya da daha küçük bir polinomun grafiğini çizmek için: ’nin sıfırlarını bul, işaret tablosunu yap, ekstremum noktalarını değerleriyle işaretle ve eğriyi işaretlerin söylediği gibi artan ve azalan çiz. dereceli bir polinomun en çok ekstremum noktası vardır.
xy
Örnek
: , sıfırları , , ve işaretler . ’de değerli minimumlar, ’da değerli bir maksimum vardır.
Dikkat!

f′(a) = 0 her zaman maksimum ya da minimum değildir

Yatay bir teğet yetmez: aynı zamanda işaret değiştirmelidir. için türevi ’da ’dır ama iki yanında da pozitiftir; yani artmaya devam eder: ne maksimum ne minimum vardır. Her zaman iki yandaki işaretlere bak.
−2−112−3−2−1123xyO
Örnek
ve : işaret ’da değişmez, yani bir yerel ekstremum noktası değildir.
Kural

k(x − a)² fonksiyonu

için: fonksiyonunun türevi ’dır. Bu, ’da , için negatif, için pozitiftir; yani , ’dan önce azalan, üzerinde artan olur ve en küçük değeri ’da ’dır.
xya
Örnek
için . ’te: ve artar. ’da: ve azalır.
Kural

g(x) = −f(x) + 3 fonksiyonu

Eksi işareti grafiği ters çevirir ve her eğimin işaretini değiştirir: için ; yalnızca yukarı taşır. Yani üzerinde ise orada olur ve ’nin minimumu ’nin maksimumu olur.
−2−112−4−2246xy
Örnek
ve : . ’de: ve . minimumu, maksimumu olur.
Kural

f′’den f’yi çizmek

’yi biliyorsan ’nin biçimini bilirsin ama yüksekliğini bilmezsin: aynı ’ye sahip her fonksiyon, aynı eğrinin yukarı ya da aşağı kaydırılmış hâlidir. Bir değer ver, örneğin , eğri belli olur.
xy
Örnek
için olur. ile: ve ; en küçük değeri ’tür.
Kural

f ile f′’yi eşleştirmek

Hangi grafiğin olduğuna karar vermek için onu ’nin ekstremum noktalarında (eğri orada olmalı), ’nin arttığı yerlerde (eğri eksenin üstünde) ve azaldığı yerlerde (altında) dene. Yanlış bir eğri bir testten kalır: ters çevrilmiş, hiç negatif olmayan ya da yukarı kaydırılmış eğri.
xy
Örnek
fonksiyonunun ekstremum noktaları ’dir. eğrisi ikisinde de ’dır ve ’nin arttığı yerde pozitiftir: o ’dir. eğrisi ters çevrilmiştir, ise hiç negatif olmaz.
Dikkat!

f′’nin işareti f’nin işareti değildir

, ’nin artıp azaldığını söyler; ise grafiğin eksenin üstünde mi altında mı olduğunu. Pozitif bir fonksiyon azalabilir, negatif bir fonksiyon artabilir. Tutmadığı tek bir örnek bir iddiayı çürütmeye yeter.
xyP
Örnek
için ’de: ama . Grafik eksenin üstündedir ve azalır.
Tanım

Optimizasyon için bir tarif

En büyük ya da en küçük değeri bulmak için: (1) niceliği tek değişkenli bir fonksiyon olarak yaz ve tanım kümesini ver, (2) ’yi bul ve denklemini çöz, (3) işaret tablosunu yap, (4) ekstremum noktalarındaki değerleri tanım kümesinin uçlarındaki değerlerle karşılaştır, (5) cevabı birimiyle sözle ver ve başka bir yolla kontrol et.
246810102030xyM
Örnek
İki sayının toplamı ; çarpımlarını en büyük yap: için . denkleminin çözümü ’tir ve , ’dan ’ye geçer. Uçlar verir; en büyük çarpım ’tir.
Kural

Açık kutu

Kenarı olan kare bir kâğıdın her köşesinden kenarı olan bir kare kes ve kenarları yukarı katla: kutunun tabanının kenarı , yüksekliği ’tir; yani için . denklemini çöz ve olan uçlarla karşılaştır.
xyxx2424
Örnek
cm: ve , bu ’te ’dır (öbür sıfır , verir). cm³.
Kural

Çit

Verilen uzunlukta çiti olan dikdörtgenin alanı, kenarlar eşit olduğunda (kare) en büyüktür. Bir kenarda duvar varsa çit 3 kenarı çevirir ve duvar boyunca olan kenar genişliğin iki katıdır.
102030100200300400500xA
Örnek
4 kenarda m çit: ve denkleminin çözümü ’tir; çarpı bir kare, m². Duvarla: ve denkleminin çözümü ’tir; m çarpı m, m².
Kural

Gelir ve kâr

Fiyat euro iken ürün satılıyorsa gelir , ürün başına maliyet euro ise kâr ’dir. İkisi de ’de ikinci derecedendir: türevin olduğu yeri bul ve tanım kümesini kontrol et.
816243240080012001600pWM
Örnek
Fiyat iken ürün satılıyor, bir ürün euro: ve denkleminin çözümü ’dir. euro.
Kural

Silindirik kutu

Hacmi , yarıçapı olan silindirin yüksekliği , yüzey alanı ’dir. En küçük yüzey için olur; buradan ve bulunur: yükseklik çapa eşittir.
2468200400600800rSm
Örnek
cm³: , yani cm ve cm. Yüzey alanı cm²’dir.
Dikkat!

Aralığın uçlarını kontrol et

Kapalı bir aralığında en büyük ve en küçük değer bir ekstremum noktasında ya da bir uçta bulunur. Bir ekstremum noktası her zaman en büyük değer değildir: onu ve ile karşılaştır, uç kazanıyorsa uç olduğunu söyle.
xyPQ
Örnek
üzerinde : , , , . En büyük değer, yerel maksimum değil, ucundaki ’dir; en küçük değer ’dir (’de ve ’de).
Uç durum

Bir köşe: türev yöntemi yetmez

fonksiyonunun ’daki gibi bir köşede türev yoktur; bu yüzden denklemini çözmek orayı bulamaz. En büyük ya da en küçük değer tam orada olabilir: köşeleri ve uçları ekstremum noktalarıyla karşılaştır.
−4−224−112345xyPCQ
Örnek
üzerinde fonksiyonunun ’de türevi yoktur. , , : en büyük değer ’teki , en küçük değer köşesindeki ’dır.
Kural

Değişim hızının bir birimi vardır

Bir problemde , ’nin ’in birim başına değişim hızıdır: birimi ’nin biriminin ’inkine bölümüdür (saniyede metre, saatte litre, ürün başına euro). Pozitif büyümeyi, negatif küçülmeyi gösterir. Sayıyı, birimi ve anı ver.
1234306090tsA
Örnek
Bir top saniyede metre düşer: , yani . saniye sonra top saniyede metre hızla hareket eder.
Kural

Bağlantılı değişim hızları: küre

Bir nicelik, zamanla değişen başka bir niceliğe bağlıysa zincir kuralı hızları birbirine bağlar: . Küre için ’ten , ’den bulunur. Bölünce olur.
2468500100015002000rVA
Örnek
Isıtılan bir kürenin yarıçapı cm/s hızla büyüyor. cm iken: cm³/s ve cm²/s.
Kural

Bağlantılı değişim hızları: merdiven

Bazen iki uzunluk bir bağıntıyla bağlanır: uzunluğundaki bir merdiven için olur; alt ucun duvara uzaklığı, üst ucun yüksekliğidir. Zamana göre türev al: , yani .
xyxy5
Örnek
m, alt uç duvardan m uzakta ve m/s hızla uzaklaşıyor. O zaman m ve m/s: üst uç m/s hızla iner.
Kural

Ortalama değer teoremi

, üzerinde sürekli ve üzerinde türevlenebilirse içinde olacak şekilde bir sayısı vardır: bir yerde teğet, ’dan ’ye giden kirişine paraleldir; kirişin eğimi ’dır.
xyABc
Örnek
üzerinde : . denkleminden bulunur; bu sayı içindedir.
Kural

Rolle teoremi

Rolle teoremi, olan ortalama değer teoremidir: kiriş yataydır, bu yüzden içinde olan bir sayısı vardır. Koşullar aynıdır: üzerinde sürekli, üzerinde türevlenebilir.
xyABd
Örnek
üzerinde : . denkleminden bulunur; bu sayı içindedir.
Dikkat!

Koşullar önemlidir

Bir koşul sağlanmazsa teorem de çalışmayabilir: üzerinde için ’dir ama hiçbir teğet yatay değildir, çünkü ’da ’nin türevinin olmadığı bir köşe vardır. Teoremi kullanmadan önce koşulları kontrol et.
−3−2−1123−11234xyABO
Örnek
: için , için ; hiçbir zaman değildir ve ’da türev yoktur.
Püf noktası

Otoyolda hız kontrolü

Bir araba 1 saatte km yol alıyor. Ortalama değer teoremine göre (yol zamanın düzgün bir fonksiyonuysa) hız göstergesi en az bir kez tam km/sa gösterdi; sürücü hiç bakmasa bile. Bu her ortalama hız için geçerlidir: o hıza bir anda ulaşılmıştır.
tsBc
Örnek
saat sonra km: km, yani ortalama hız km/sa. denkleminin çözümü ’dir: kalkıştan yarım saat sonra gösterge km/sa gösterir.
Kural

Diferansiyel dy = f′(a) dx

Küçük bir adımı için teğet doğrusu, gerçek değişim için tahminini verir. Aradaki fark küçüktür ve küçüldükçe çok daha küçülür.
xyAdxdye
Örnek
, : . için: ve ; fark ’dir.
Püf noktası

Sonra nereye bakmalı

Limitten türev secant-to-tangent ve first-principles uygulamalarında, türevi olmayan noktalar no-derivative-here uygulamasında, kurallar derivative-checker ve differentiation-rules-in-life uygulamalarındadır. Eğimler ve hızlar için rate-of-change ve graphs-in-life uygulamalarına bak. Alıştırma için derivative-quiz ve sınıf turunu kullan.
Örnek
Türevle bir fonksiyonun nerede arttığını, ekstremum değerlerini nerede aldığını ve ne kadar hızlı değiştiğini söyleyebilirsin: için denkleminin çözümü ’dir ve en küçük değer ’tür.

Alıştırmalar

. ’te teğetin eğimi kaçtır? Kolay
Çözümü göster
Türev ’tir.
’teki eğim ’tür.
.
Kontrol: grafiği üzerinde yüksekliğindedir.
. Teğet nerede yataydır ve için artan mıdır, azalan mıdır? Kolay
Çözümü göster
.
denklemini çöz: .
için, örneğin : , yani artandır.
’te yatay; için artandır
’nin işaretleri ’ten önce , ’ten sonra ’dır; yani bir yerel minimumdur.
. hangi aralıkta artandır? Kolay
Çözümü göster
olan yerde artandır.
eşitsizliğinden bulunur.
Yani , için artar, için azalır.
’te ’nin işareti ’dan ’ye geçer: yerel maksimum.
grafiğine ’de çizilen teğet bir doğrudur. Bu doğrunun ’teki yüksekliği kaçtır? Kolay
Çözümü göster
ve .
Teğet doğrusunun yüksekliği ’dir.
’te: .
Kontrol: eğri daha yüksektir, ; çünkü teğetinden yukarı doğru uzaklaşır.
üzerinde . ’den ’e giden kirişin eğimi kaçtır? Kolay
Çözümü göster
ve .
Eğim ’dir.
.
Ortalama değer teoremi, ’deki teğetin aynı eğime sahip olduğunu söyler: .
Bir top saniyede metre düşüyor. ’te ne kadar hızlı hareket eder? Birimi ver. Kolay
Çözümü göster
Hız, değişim hızıdır: .
’te: .
’nin birimi metre bölü saniyedir.
saniyede metre
Kontrol: ’ten ’e top s’de m düşer, yaklaşık m/s; ’a yakın.
. Yerel maksimumu ve yerel minimumu bul. Orta
xyMm
Çözümü göster
, ve ’de ’dır. İşaretler ’dır: , , .
’de işaret ’dan ’ye geçer: yerel maksimum, .
’de işaret ’den ’ya geçer: yerel minimum, .
’de yerel maksimum; ’de yerel minimum
’dan ’ye işaret değişimi maksimum, ’den ’ya değişim minimum verir.
için ’dır. ’da yerel maksimum ya da minimum var mıdır? Açıkla. Orta
Çözümü göster
, yani .
, ’ın iki yanında da pozitiftir: ve .
İşaret değişmez, yani ekstremum noktası yoktur.
Hayır: işaret değiştirmez, artmaya devam eder
Yerel ekstremum için gerekir ama yetmez.
üzerinde . Ortalama değer teoreminin sayısını bul. Orta
xyABc
Çözümü göster
Kirişin eğimi ’dır.
denklemini çöz.
; bu sayı içindedir.
Bir parabolde teğet, aralığın ortasında kirişe paraleldir.
Bir çiftçinin bir kenarında duvar olan dikdörtgen bir tarla için m çiti var (çit 3 kenarı çevirir). Hangi genişliği en büyük alanı verir ve bu alan kaçtır? Orta
Çözümü göster
Uzunluk ’tir; yani için .
denkleminin çözümü ’dir ve , ’dan ’ye geçer.
. Uçlar verir.
m (ve uzunluk m); alan m²
Kontrol: duvar boyunca olan kenar, genişliğin iki katıdır.
Isıtılan bir kürenin yarıçapı cm/s hızla büyüyor. cm iken hacim ne kadar hızlı büyür? () Orta
Çözümü göster
Zincir kuralı: .
ve yaz: .
cm³/s.
cm³/s (yaklaşık cm³/s)
Birim saniyede cm³’tür: zaman başına hacim.
. için değerini ve gerçek değişim ’yi bul. Orta
Çözümü göster
, yani ve .
, .
.
ve
Fark ’dir: küçüktür, çünkü küçüktür.
Kenarı cm olan kare bir kâğıdın köşelerinden kenarı olan kareler kesilip kenarlar yukarı katlanarak açık bir kutu yapılıyor. En büyük hacim için ’i ve hacmi bul. Zor
Çözümü göster
için ve .
denklemi ’te sağlanır ( olan ’da da); işaretler önce sonra .
.
cm ve cm³
Uçlar ve verir; en büyük değer ’dir.
Fiyat euro iken ürün satılıyor ve bir ürünün maliyeti euro. Hangi fiyat en büyük kârı verir ve kâr kaçtır? Zor
Çözümü göster
ve .
denklemi ’de sağlanır ve işaretler önce sonra olur.
euro.
euro; kâr euro
Fiyat iken satılan ürün sayısı ’dır.
üzerinde fonksiyonunun en büyük ve en küçük değerini bul. Zor
xyPQm
Çözümü göster
denklemi ’de sağlanır ( sıfırı dışındadır).
Değerler: , , .
Karşılaştır: en büyük değer ucunda, en küçük değer ’dedir.
en büyük , ’te; en küçük , ’de
’deki yerel minimum en küçük değerdir, ama en büyük değer bir uçtadır.
üzerinde fonksiyonunun en büyük ve en küçük değerini bul. neden kullanılamaz? Zor
xyPCQ
Çözümü göster
için , için : hiçbir zaman değil; ’de türevi olmayan bir köşe var.
Köşeyi ve uçları karşılaştır: , , .
En büyük değer ’teki , en küçük değer köşesindeki ’dır.
en büyük , ’te; en küçük , ’de
En küçük değer, türev yönteminin göremediği köşededir.
m’lik bir merdiven duvara dayalı. Alt uç duvardan m uzakta ve m/s hızla uzaklaşıyor. Üst uç ne kadar hızlı iner? Zor
xyxy10
Çözümü göster
ve için olur.
, yani .
m/s.
m/s: üst uç m/s hızla iner
Kontrol: ve eksi işareti yüksekliğin azaldığını söyler.
’nin en büyük değeri ’de ’dır. olsun. en küçük değerini nerede alır ve bu değer kaçtır? Zor
Çözümü göster
, grafiğinin birim sağa kaydırılmış hâlidir: maksimumu şimdi ’tedir.
çarpanı grafiği ters çevirir ve yarıya indirir: maksimum minimum olur.
En küçük değer ’tür, ’te.
en küçük değer , ’te
’nin en büyük değeri , ’nin en küçük değeri yapar.
Öğretmen misiniz?

Bu uygulamalarla tüm sınıfınıza canlı ders verin. İlk bir ay ücretsiz.

Ücretsiz deneyin

Bu sınıf düzeylerine uygun

IB (MYP, Diploma): Diploma, 1. yıl, Diploma, 2. yıl

Cambridge International: IGCSE, AS Level

Hollanda: Havo · Matematik A, Havo · Matematik B, Vwo · Matematik A, Vwo · Matematik B, Vwo · Matematik C

Türkiye (MEB): 12. sınıf

İngiltere (GCSE, A Level): Year 12 (A Level), Year 13 (A Level)

ABD (Common Core): Calculus

Bu konunun uygulamaları neler öğretir 7 uygulama

Eğim ölçer: f’nin eğimi, nokta nokta

  • Teğetin eğimini türev f′ nün bir değeri olarak görme
  • f′ den f nin nerede arttığını, azaldığını ya da yatay olduğunu okuma
  • f′ ile ilgili bir ifadeyi birkaç noktada sınama

f′ işareti: f nerede artar, nerede azalır

  • Polinomun f′ türevini, sıfırlarını ve işaret tablosunu bulma
  • f′ nün işaret değişiminden yerel en büyük ve en küçük değerleri bulma
  • −f + 3, f(x − 2), 2f için grafik ve eğimlere ne olacağını öngörme
  • İşaret tablosundan 4. ya da daha düşük dereceli polinom çizme

f ile f′ eşleştir: hangi grafik türevdir?

  • Verilen f için f′ grafiğini seçme
  • Bir eğrinin neden f′ olmadığını açıklama
  • f′ işaretlerinden ve bir değerden olası bir f çizme
  • Aynı f′ ye sahip fonksiyonların dikey kayma kadar farklı olduğunu bilme

Optimizasyon: en büyük ve en küçük değer

  • En büyük ya da en küçük niceliği tek değişkenli fonksiyon olarak yazma
  • Dönüm noktalarını tanım kümesinin uçlarıyla karşılaştırma
  • Cümleyle cevap verip başka yöntemle kontrol etme
  • Türev yönteminin nerede başarısız olduğunu görme: köşede

Değişim hızları: ne kadar hızlı büyür?

  • Büyüyen top ya da kayan merdiven için verilen ve istenen hızı yazma
  • Hızları bağlamak için zincir kuralını kullanma: dV/dt = dV/dr · dr/dt
  • Cevabı birimiyle okuyup kontrol etme

Ortalama değer ve Rolle: kirişe paralel bir teğet

  • AB kirişini ve teğetin ona paralel olduğu noktayı bulma
  • Ortalama değer teoremini ve Rolle teoremini koşullarıyla söyleme
  • Bir koşul bozulunca teoremin çalışmadığını örnekle gösterme
  • dy = f′(a) dx ifadesini gerçek değişimin tahmini olarak kullanma

Günlük hayatta türev

  • Kâr, araba ya da ambalaj problemini fonksiyon ve türeve çevirme
  • En iyi ürün sayısını ya da en ucuz kutu boyutunu bulma
  • Her cevabı birimi ve anlamıyla okuma