Hız grafiği, bir miktarın ne kadar hızlı değiştiğini gösterir; örneğin litre/dakika. Grafik ile yatay eksen arasındaki alan, eklenen miktardır. Sabit bir r hızı bir dikdörtgen verir: yükseklik × genişlik.A=r⋅t
Örnek
Bir musluk bir depoyu 5 dakika boyunca dakikada 3 litre ile doldurur: 3 yüksekliğinde, 5 genişliğinde bir dikdörtgen.3⋅5=15 litre.
Kural
Alanın birimi
Alanın birimi, hızın biriminin yatay eksenin birimiyle çarpımıdır: litre/dakika × dakika = litre, metre/saniye × saniye = metre, kilovat × saat = kilovatsaat. Her cevapta birimi yaz.
Örnek
Bir soba 4 saat boyunca 1,5 kW kullanır; bir kilovatsaat 0,25 avro tutar.1,5⋅4=6 kWh ve 6⋅0,25=1,5 avro.
Kural
Üstü ekler, altı çıkarır
Hız pozitifken grafik eksenin üstündedir ve alanı miktara eklenir; hız negatifken grafik eksenin altındadır ve alanı miktardan çıkar. Sonuç işaretli alandır: üstteki alan eksi alttaki alan.
Örnek
Bir depo 6 dakika boyunca dakikada 4−t litre alır: ilk 4 dakikada 21⋅4⋅4=8 litre kazanır, son 2 dakikada 21⋅2⋅2=2 litre kaybeder.8−2=6 litre daha fazla su olur.
Dikkat!
Net değişim toplam değildir
İşaretli alan net değişimdir: son eksi ilk. Bir araba geri giderse net değişim konumun değişimidir; alınan yol, iki alanın işaretsiz toplamıdır.
Örnek
Bir arabanın hızı 5 saniye boyunca 6−2t metre/saniyedir: önce 9 m ileri, sonra 4 m geri.✘ konum 9+4=13 m değişir. ✔ 9−4=5 m (alınan yol 13 m).
Püf noktası
Kareleri say
Eğrinin altına bir ızgara çiz. Tamamen eğrinin altında kalan kareler tam karelerdir; eğrinin kestiği kareler kısmen dolu karelerdir. Alan, tam karelerle tam ile kısmen dolu karelerin toplamı arasındadır (bir karenin birimiyle); tam kareler artı kısmen dolu karelerin yarısı iyi bir tahmindir.
Örnek
[0,4] aralığında f(x)=21x2, 1’e 1’lik karelerle: 6 tam kare ve 10 kısmen dolu kare.Alan 6 ile 6+10=16 kare arasındadır; tahmin 6+10/2=11 karedir. (Tam değer 332≈10,67.)
Kural
Küçük kareler sıkıştırır
Daha küçük karelerle daha çok kare tam olur ve kısmen dolu kareler incelir; iki sayım alana yaklaşır. Bu alt başlıktaki her toplamın fikri budur: sıkışan bir alt ve bir üst tahmin.
Örnek
Aynı eğri, 0,5’e 0,5’lik karelerle (her birinin alanı 0,25): 34 tam ve 20 kısmen dolu kare.34⋅0,25=8,5 ile 54⋅0,25=13,5 arasında; 1’e 1’lik karelerle 6 ile 16 arasındaydı.
Tanım
Riemann toplamı
[a,b] aralığını aynı genişlikte n şeride böl: Δx=nb−a. Her şeritte eğrinin şeridin bir x∗ noktasındaki yüksekliği kadar dikdörtgen kur ve dikdörtgenleri topla.Sn=∑i=1nf(xi∗)Δx
Örnek
[0,3] aralığında f(x)=x2, n=5: Δx=0,6; sol uçlar 0;0,36;1,44;3,24;5,76 yüksekliklerini verir.0,6⋅(0+0,36+1,44+3,24+5,76)=0,6⋅10,8=6,48.
Kural
Sol, sağ, orta nokta
x∗ noktası şeridin sol ucu (sol toplam Ln), sağ ucu (sağ toplam Rn) ya da ortası (orta nokta toplamı Mn) olabilir. Sol toplam x0’dan xn−1’e, sağ toplam x1’den xn’e kadarını kullanır (xi=a+iΔx).Ln=Δx[f(x0)+f(x1)+⋯+f(xn−1)]
Örnek
[0,2] aralığında f(x)=x2, n=4, Δx=0,5: sol uçlar 0;0,5;1;1,5, sağ uçlar 0,5;1;1,5;2, orta noktalar 0,25;0,75;1,25;1,75.L4=1,75, R4=3,75, M4=2,625; tam alan 38≈2,6667.
Tanım
Alt ve üst toplam
Her şeritte, f’nin o şeritteki en küçük değeri kadar bir dikdörtgen kur: alt toplam sn. En büyük değeri kadar kurarsan üst toplam Sn olur. Alttaki dikdörtgenler alanın içindedir, üsttekiler onu kaplar.sn≤A≤Sn
Örnek
[1,3] aralığında f(x)=x2, n=4: f artan olduğundan bir şeridin en alçak noktası solda, en yüksek noktası sağdadır.s4=6,75 ve S4=10,75: 6,75≤A≤10,75 (gerçekte A=326≈8,6667).
Kural
Neden fazla ya da eksik
f artansa sol dikdörtgenler eğrinin altında kalır (sol toplam eksik) ve sağ dikdörtgenler onu kaplar (sağ toplam fazla). f azalansa tersi olur. Yani monoton bir f için sol ve sağ toplam, alt ve üst toplamdır.
Örnek
f(x)=9−x2, [0,3] aralığında azalır; n=3 (Δx=1) için sol uç her şeridin en yüksek noktasıdır.L3=9+8+5=22 fazla, R3=8+5+0=13 eksiktir; alan 18’dir.
Uç durum
Hem artan hem azalan eğri
f, [a,b] üzerinde monoton değilse sol ve sağ toplam alan için sınır olmaz: ikisi de eksik olabilir. Her şeritte en küçük ve en büyük değerle kurulan alt ve üst toplam her zaman güvenlidir.
Örnek
[0,4] aralığında f(x)=4x−x2, n=4: L4=0+3+4+3=10 ve R4=3+4+3+0=10, ama alan 332≈10,6667.Alt toplam 0+3+3+0=6 ve üst toplam 3+4+4+3=14 alanı gerçekten çevreler.
Kural
Sıkıştırma
Monoton bir f için sağ toplam eksi sol toplam bir teleskopik toplamdır: f’nin tüm basamakları, yüksekliği ∣f(b)−f(a)∣ ve genişliği Δx olan tek bir dikdörtgende toplanır. Alan iki toplamın arasındadır; n10 kat artınca fark 10 kat küçülür.Rn−Ln=∣f(b)−f(a)∣Δx
Örnek
[0,3] aralığında f(x)=x2: ∣f(3)−f(0)∣=9 ve Δx=3/n.n=5: 11,88−6,48=5,4=9⋅0,6; n=50 için 0,54, n=500 için 0,054 olur.
Kural
Orta nokta ve yamuk
Düzgün bir f için orta nokta toplamı Mn ve yamuk kuralı Tn genellikle Ln ile Rn’den çok daha yakındır. Hataları zıt işaretlidir: f yukarı bükülüyorsa Tn fazla, Mn eksiktir ve Mn yaklaşık iki kat daha yakındır.
Örnek
[0,4] aralığında f(x)=x2, n=4: M4=21 ve T4=22; alan 364≈21,3333.M4, 31 eksik; T4, 32 fazladır.
Tanım
Yamuk kuralı
Eğrinin şeritlerin uçlarındaki noktalarını doğrularla birleştir: her şerit bir yamuk olur. h genişliği ve n+1 ordinat y0,…,yn ile uçlar bir kez, aradaki ordinatlar iki kez sayılır.Tn=2h[y0+2(y1+⋯+yn−1)+yn]
Örnek
[0,2] aralığında f(x)=x3, n=4, h=0,5: ordinatlar 0;0,125;1;3,375;8.T4=0,25[0+2⋅4,5+8]=4,25; tam alan 4.
Püf noktası
T, L ile R’nin ortalamasıdır
Bir yamuk, şeridinin sol ve sağ dikdörtgenlerinin ortalamasıdır; yani tüm aralıkta yamuk kuralı sol ve sağ toplamın ortalamasıdır. Ln ile Rn elindeyse işe yarar.Tn=2Ln+Rn
Örnek
[0,2] aralığında f(x)=x3, n=4: L4=2,25 ve R4=6,25.22,25+6,25=4,25=T4.
Kural
T fazla mı, eksik mi
Her şeritte yamuğun üst kenarı eğrinin kirişidir. f yukarı bükülüyorsa (kiriş eğrinin üstünde) Tn fazla, aşağı bükülüyorsa (kiriş eğrinin altında) Tn eksiktir. f bükülme yönünü değiştirirse basit bir kural yoktur.
Örnek
f(x)=x aşağı bükülür. [0,4] aralığında n=4 için ordinatlar 0;1,000;1,414;1,732;2.T4=0,5[0+2(1+1,414+1,732)+2]≈5,146, alan 316≈5,333’ten küçüktür.
Kural
h yarıya, hata dörtte bire
Düzgün bir f için yamuk kuralının hatası h2 ile orantılıdır: h yarıya (yani n iki katına) inince hata 4 kat küçülür. Orta nokta toplamı da böyledir; Ln ve Rn’de hata yalnızca yarıya iner.
Örnek
[0,4] aralığında f(x)=x2, tam alan 364: T2=24, T4=22, T8=21,5.Hatalar 38≈2,667, 32≈0,667 ve 61≈0,167: her hata bir öncekinin dörtte biridir.
Kural
Okuma tablosu
Yalnızca okumalar biliniyorsa (zamanlar ve hızlar) noktaları doğrularla birleştir ve yamukları topla; adımlar eşit olmasa da. Her parça 21(yi+yi+1)Δxi’dir ve birimi y’nin biriminin x’in birimiyle çarpımıdır.A≈∑21(yi+yi+1)(xi+1−xi)
Örnek
Bir arabanın hızı 0;10;30;60 saniyelerinde metre/saniye olarak 0;12;18;15’tir.Parçalar 21(0+12)⋅10, 21(12+18)⋅20 ve 21(18+15)⋅30’dur: 60+300+495=855 metre.
Uç durum
Farklı genişlikte şeritler
Şeritlerin eşit olması gerekmez: toplam ∑f(xi∗)Δxi’dir ve her şeridin kendi genişliği Δxi vardır. Toplamların alana yaklaşması için en geniş şeridin 0’a gitmesi gerekir: yalnızca şerit sayısını artırmak yetmez.
Örnek
[0,3] aralığında f(x)=x2, noktalar 0;1;1,5;3 (genişlikler 1;0,5;1,5) ve sol uçlar: 0⋅1+1⋅0,5+2,25⋅1,5=3,875.En geniş şerit 1,5 genişliğindedir; alan 9’dur.
Tanım
Sigma gösterimi
∑ işareti toplamak demektir. ∑i=1nai “i, 1’den n’e kadar giderken ai’lerin toplamı” diye okunur. i harfi alttaki sayıdan üstteki sayıya kadar tam sayıları alır ve her değer terimde yerine konur.∑i=1nai=a1+a2+⋯+an
Örnek
∑i=14(2i+1): i=1,2,3,4 için 2i+1’i al ve topla.3+5+7+9=24.
Kural
Sigma ile Riemann toplamları
xi=a+iΔx ile sol toplam i=0’da başlar ve n−1’de biter, sağ toplam i=1’de başlar ve n’de biter. f(x)=x2 için yararlı: 1+4+9+⋯+n2=6n(n+1)(2n+1).Rn=∑i=1nf(xi)Δx
Örnek
[0,3] aralığında f(x)=x2, n=5: xi=0,6i, yani R5=∑i=15(0,6i)2⋅0,6.=0,216(1+4+9+16+25)=0,216⋅55=11,88.
Tanım
Limit, integraldir
n’yi büyüt, böylece her şerit incelsin. Sürekli bir f için toplamlar tek bir sayıya, eğrinin altındaki alana yaklaşır. Bu limit integral işaretiyle yazılır: ∑ yerine ∫, Δx yerine dx gelir.limn→∞∑i=1nf(xi)Δx=∫abf(x)dx
Bir toplam limitini integrale çevirmek için üç parçayı oku: Δx=nb−a çarpanı b−a genişliğini verir; xi=a+iΔx noktaları başlangıç a’yı (dolayısıyla b’yi) verir; toplamın içinde xi’ye yapılan işlem f(x)’tir.
Örnek
limn→∞∑i=1n(n2i)3⋅n2: genişlik 2, noktalar 0+i⋅n2, yani a=0 ve b=2; küp alma f(x)=x3 verir.=∫02x3dx=4 (sağlama: n=10 için 4,84).
Kural
Giren ve çıkan hızlar
Bir şey içeri akıp bir şey dışarı akıyorsa net hız, giren eksi çıkandır. Net hızın altındaki işaretli alan net değişimdir ve son miktar = ilk miktar + net değişim.
Örnek
Bir depoda 40 litre su var. 10 dakika boyunca dakikada 5 litre içeri, dakikada 0,5t litre dışarı akıyor (t dakika cinsinden).Net hız 5−0,5t bir üçgen verir: 21⋅10⋅5=25 litre; yani 40+25=65 litre.
Püf noktası
İki kat şeritle sağla
Bir tahmine güvenmek için aynı işlemi iki kat şeritle tekrarla. İki cevap istenen duyarlılıkta uyuşuyorsa dur; uyuşmuyorsa yeniden ikiye katla. İki tahminin farkı, hatanın ne kadar büyük olduğunu da söyler.
Örnek
∫12x1dx yamuk kuralıyla: T4=0,6970 ve T8=0,6941.İlk iki basamakta uyuşuyorlar: alan yaklaşık 0,69’dur (tam değer 0,6931).
Püf noktası
Hangi ders neyi ister
Hız grafiğinin altındaki alan, kare sayma ve sol, sağ ve orta nokta dikdörtgenleriyle Riemann toplamları AP Calculus AB’de; yamuk kuralı Cambridge AS’de, IB Applications and interpretation’da ve İngiliz A level’da istenir. Bir toplamın limiti ve integral gösterimi İngiliz A level ile AP Calculus’ta yer alır. Toplamsız tam değer daha sonra ters türevle gelir.
Örnek
Bir sınav sorusu: ∫04x2dx değerini yamuk kuralı ve 4 şeritle tahmin et.T4=22; tam değer 364≈21,3333, yani tahmin 0,67 fazladır.
Alıştırmalar
Bir musluk bir depoyu 8 dakika boyunca dakikada 3 litre ile dolduruyor. Kaç litre su girer? Kolay
Çözümü göster
Hız grafiği 3 yüksekliğinde yatay bir doğrudur: alan, genişliği 8 olan bir dikdörtgendir.
Alan = yükseklik × genişlik = 3⋅8.
24 litre
Kontrol: litre/dakika × dakika = litre.
Bir arabanın hızı 5 saniyede düz bir çizgi boyunca 0’dan 6 m/sn’ye çıkıyor. Ne kadar yol alır? Kolay
Çözümü göster
Yol, hız grafiğinin altındaki alandır: tabanı 5, yüksekliği 6 olan bir üçgen.
Alan = 21⋅5⋅6.
15 metre
Kontrol: ortalama hız 3 m/sn’dir ve 3⋅5=15.
Bir eğrinin altında, 1’e 1’lik kare ızgarasında 14 tam kare ve 9 kısmen dolu kare var. Alan hangi iki sayı arasındadır ve iyi bir tahmin nedir? Kolay
Çözümü göster
Tam kareler tamamen eğrinin altındadır: en az 14 kare.
Tam ve kısmen dolu kareler alanı kaplar: en çok 14+9 kare.
Tahmin: tam kareler artı kısmen dolu karelerin yarısı, 14+9/2.
14 ile 23 kare arasında; yaklaşık 18,5 kare
Gerçek alanı bulmak için bir karenin alanıyla çarp.
[0,2] aralığında f(x)=x2 için 2 şeritle sol toplam L2’yi bul. Fazla mı, eksik mi? Kolay
Çözümü göster
Δx=22−0=1; sol uçlar 0 ve 1’dir.
L2=1⋅[f(0)+f(1)]=1⋅(0+1).
f artan olduğundan sol dikdörtgenler eğrinin altında kalır.
L2=1, eksik
Kontrol: tam alan 38≈2,67’dir, 1’den büyük.
Açarak yaz ve topla: ∑i=143i. Kolay
Çözümü göster
3i’de i=1,2,3,4 yerine koy: 3⋅1+3⋅2+3⋅3+3⋅4.
Bu 3+6+9+12 eder.
30
Kontrol: 3⋅(1+2+3+4)=3⋅10.
x=0,1,2 için ordinatlar y0=2, y1=4 ve y2=7’dir. h=1 ile yamuk kuralını uygula. Kolay
Çözümü göster
T2=2h[y0+2y1+y2].
T2=21[2+2⋅4+7]=21⋅17.
T2=8,5
Parça parça kontrol: 21(2+4)+21(4+7)=3+5,5.
[0,2] aralığında f(x)=x2 için L4 ve R4’ü bul. Alan hangi iki sayı arasındadır ve neden? Orta
f(x)=x1 yukarı büküldüğünden kirişler eğrinin üstündedir.
T4≈1,1167, fazla
Kontrol: tam alan yaklaşık 1,0986’tür, 1,1167’ten küçük.
Bir arabanın hızı m/sn olarak 0,2,5,9 saniyelerinde ölçülüyor: 0,6,10,10. Yolu tahmin et. Orta
Çözümü göster
Adımlar eşit olmadığından yamukları tek tek hesapla: 21(yi+yi+1)⋅Δxi.
21(0+6)⋅2, 21(6+10)⋅3 ve 21(10+10)⋅4.
Üç alanı topla.
6+24+40=70 metre
Birim m/sn × sn = m’dir. Bu bir tahmindir: iki okuma arasındaki hız bilinmiyor.
Bir depoda 20 litre su var. 5 dakika boyunca su dakikada 2t−6 litre hızla akıyor (t dakika cinsinden; negatif hız suyun dışarı aktığı anlamına gelir). 5 dakika sonra depoda ne kadar su vardır? Orta
Çözümü göster
Hız t=3’te 0’dır: öncesinde negatif, sonrasında pozitif. 0’dan 3’e eksenin altında bir üçgen, −21⋅3⋅6=−9; 3’ten 5’e üstünde bir üçgen, 21⋅2⋅4=4.
Net değişim −9+4; son miktar = ilk miktar + net değişim.
net değişim −5 litre; yani 15 litre
Kontrol: t2−6t, 0’dan 5’e 25−30=−5’tir.
limn→∞∑i=1n(1+n4i)⋅n4 limitini integral olarak yaz ve değerini bul. Orta
Çözümü göster
n4 çarpanı Δx’tir, yani b−a=4.
Noktalar xi=1+i⋅n4’dir: a=1, dolayısıyla b=5; terim f(xi)=xi olduğundan f(x)=x.
y=x doğrusunun 1’den 5’e altındaki alan bir yamuktur: 21(1+5)⋅4.
∫15xdx=12
Kontrol: n=10 için toplam 12,8’dir, 12’ye yakın (12+8/n’dir).
[0,4] aralığında f(x)=4x−x2 için n=4 ile L4, R4, alt toplamı ve üst toplamı bul. Hangileri alan için kesin sınırdır? Zor
Çözümü göster
Δx=1; f(0),…,f(4)=0,3,4,3,0, yani L4=0+3+4+3 ve R4=3+4+3+0.
Şeritlerdeki en küçük değerler: 0,3,3,0; en büyük: 3,4,4,3. Alan 332≈10,67’dir.
L4=R4=10, alt 6, üst 14: yalnızca alt ve üst toplam kesin sınırdır
L4 ve R4 ikisi de 332’ten küçük: sınır değil.
[0,3] aralığında f(x)=x2 için Rn−Ln≤0,01 olması için kaç şerit gerekir? Zor
Çözümü göster
f artan olduğundan Rn−Ln=∣f(3)−f(0)∣⋅Δx=9⋅n3.
n27≤0,01 eşitsizliğini çöz.
n≥27/0,01.
n=2700 şerit (ya da daha fazla)
Kontrol: 27/2700=0,01. O zaman alan hem Ln’ye hem Rn’ye en çok 0,01 uzaklıktadır.
Yamuk kuralı ∫04x2dx için T4=22 ve T8=21,5 verir. T8’in hatası T4’ün hatasının dörtte biridir. Tam değeri bul. Zor
Çözümü göster
e, T8’in hatası olsun: T8−A=e ve T4−A=4e.
Çıkar: T4−T8=3e, yani e=(22−21,5)/3.
A=T8−e.
A=21,5−61=364
Kontrol: 343=364; hatalar 32 ve 61’dır, oranları 4.
[0,3] aralığında f(x)=x2, 0;1;1,5;3 noktalarında bölünüyor. Bu eşit olmayan bölüntünün sağ toplamını bul. Fazla mı, eksik mi ve en geniş şerit hangisi? Zor
Çözümü göster
Genişlikler 1,0,5,1,5; sağ uçlar 1,1,5,3 ve yükseklikler 1,2,25,9’dur.
Toplam = 1⋅1+0,5⋅2,25+1,5⋅9.
f artan olduğundan sağ dikdörtgenler 9 alanını kaplar.
15,625, 6,625 fazla; en geniş şerit 1,5
Hatanın büyük kısmını en geniş şerit yapar: onu bölmek en iyi sonraki adımdır.
[0,2] aralığında f(x)=x için Rn’yi n cinsinden ve limitini bul. (1+2+⋯+n=2n(n+1) bağıntısını kullan.) Zor
Çözümü göster
Δx=n2 ve xi=n2i.
Rn=∑i=1nn2i⋅n2=n24⋅2n(n+1).
Sadeleştir: Rn=n2(n+1)=2+n2; bu 2’ye gider.
Rn=2+n2 ve ∫02xdx=2
Kontrol: n=100 için 2,02 bulunur ve y=x altındaki üçgenin alanı 21⋅2⋅2=2’dir.
Bir depoya dakikada 6 litre su giriyor, dakikada 0,5t litre çıkıyor (t dakika). Depo ne zaman en doludur, o zaman başlangıca göre ne kadar fazla su vardır, 20 dakika sonra ne kadar? Zor
Çözümü göster
Net hız 6−0,5t, t=12’ye kadar pozitif, sonra negatiftir: depo t=12’de en doludur, 21⋅12⋅6 litre fazla.
12’den 20’ye net hız −4’e iner: 21⋅8⋅4 litre eksilir; 20 dakika sonra 36−16.
t=12’de en dolu (36 litre fazla); 20 dakika sonra 20 litre fazla
Kontrol: 6⋅20−0,25⋅202=20.
Bu konunun etkileşimli uygulamaları
Ücretsiz uygulamalar ücretsiz öğrenci hesabıyla açılır. Öğretmenler tüm uygulamaları canlı derste kullanabilir.