İki değişken: serpme diyagramı, korelasyon ve regresyon
Ders notları
Tanım
Çiftler ve çift tablosu
İki değişkenli bir çalışmada her kişi (ya da nesne) iki sayı verir: bir çift (x,y). Çift tablosu bunları alt alta yazar: x için bir sütun ya da satır, y için bir tane daha. İki değişken de nicel değişkendir: saat ve nabız gibi sayılardır.
Örnek
Altı öğrenci: haftalık spor saati (x) ve dinlenme nabzı (y). Üçüncü öğrenci 3 saat spor yapıyor ve nabzı 75; çift (3,75) olur. Altı çift altı nokta verir.
Tanım
Serpme diyagramı
Serpme diyagramı her çifti bir nokta olarak çizer: x yatay eksende, y dikey eksende. Nokta bulutunun tamamına bak. Yükseliyor mu, alçalıyor mu (yön)? Dar bir şerit mi, geniş mi (güç)? Eğiliyor mu? Diğerlerinden uzak bir nokta var mı?
Örnek
On iki öğrenci: noktalar soldan sağa alçalıyor (kesik çizgili ok). Daha çok spor yapan öğrencilerin dinlenme nabzı genelde daha düşük. Ok yalnızca gözü yönlendirir.
Tanım
Soru, açıklayıcı ve yanıt değişkeni
İyi bir soru iki nicel değişkeni ve kimin ölçüldüğünü söyler: “Bir okulun öğrencileri arasında x ile y arasında ilişki var mı?” Açıklayıcı (bağımsız) değişkenx yatay eksene konur. Yanıt (bağımlı) değişkeny ise onunla birlikte değişmesini beklediğimiz değişkendir. Yerlerini değiştirmek r’yi değiştirmez ama regresyon doğrusunu değiştirir.
Örnek
Beş çift y=1+2x doğrusunu verir. Eksenler değiştirilince doğru x=0,2+0,4y olur: başka bir doğru ama aynı r=0,89.
Kural
Veriyi planlama ve hazırlama
Güvenebileceğin çiftler için: öğrencileri rastgele seç (herkesin şansı eşit), yeterli çift al (15 ya da daha fazla), isim tutma ve listeleri hazırla. İki liste de aynı uzunlukta, her değer bir sayı ve birimler açık (saat, dakikadaki atım).
Örnek
Bir okulda 600 öğrenci var. Her öğrenciye bir numara ver, bilgisayara 30 numara seçtir ve bu 30 öğrenciyi ölç: 30 çift. 5 arkadaşa sormak rastgele değil ve çok az.
Kural
Bölgelere göre sayım oranı
Yatay ortalamada dikey bir çizgi, y ortalamasında yatay bir çizgi çiz. Grafik dört bölgeye ayrılır: A sağ üst, B sol üst, C sol alt, D sağ alt. Her bölgedeki noktaları say (bir çizgi üstündeki nokta sayılmaz). A ve C aynı yönlü, B ve D zıt yönlü bölgelerdir. Sayım oranı −1 ile 1 arasındadır.sayım oranı=A+B+C+D(A+C)−(B+D)
Örnek
On nokta: A =4, B =1, C =4, D =1. Sayım oranı 10(4+4)−(1+1)=106=0,6 olur.
Kural
Sayım oranını okuma
Sayım oranı 1’e yakınsa noktaların neredeyse hepsi A ve C’dedir: pozitif ilişki (x arttıkça y artar). −1’e yakınsa neredeyse hepsi B ve D’dedir: negatif ilişki. 0’a yakınsa iki bölge çifti de aynı sayıda nokta içerir: belirgin bir yön yok. Korelasyon katsayısı r’nin arkasındaki fikir budur.
Örnek
Solda: 4,1,4,1 sonucu 0,6 verir. Ortada: 3,2,2,3 sonucu 105−5=0 verir. Sağda: 1,4,1,4 sonucu 102−8=−0,6 verir.
Tanım
Korelasyon katsayısı r
Korelasyon katsayısır, iki nicel değişken arasındaki doğrusal ilişki için tek bir sayıdır. Yazılım verir: elle hesaplamazsın. İşareti yönü, büyüklüğü gücü gösterir. r=1 ya da r=−1 bütün noktaların bir doğru üzerinde olduğu anlamına gelir. r’nin birimi yoktur.−1≤r≤1
Örnek
(1,45), (2,46), (3,52), (4,58), (5,59) beş çifti için yazılım r=0,97 verir: güçlü pozitif ilişki.
Kural
Yön ve güç sözcüklerle
Yön, r>0 ise pozitif (noktalar yükselir), r<0 ise negatiftir (alçalır). Güç, işaretsiz büyüklük olan ∣r∣’den çıkar. Bir pratik kural (kitaplar biraz farklıdır): 0,2’nin altında ilişki yok, 0,2–0,4 zayıf, 0,4–0,7 orta, 0,7 ve üstü güçlü.
Örnek
r=−0,55: işaret eksi, yani ilişki negatif. ∣r∣=0,55, 0,4 ile 0,7 arasında: orta. Orta düzeyde negatif ilişki.
Uç durum
r = 1, r = −1 ve değişim yokluğu
Bütün noktalar yükselen bir doğru üzerindeyse r=1, alçalan bir doğru üzerindeyse r=−1 olur. Gerçek verilerde bu neredeyse hiç olmaz. Bütün y değerleri eşitse (ya da bütün x değerleri) hiçbir şey değişmiyordur: r hesaplanamaz, yazılım hata ya da çizgi gösterir. O zaman konuşulacak bir yön yoktur.
Örnek
Altı öğrencinin hepsinin dinlenme nabzı, spor yapsalar da yapmasalar da 70: noktalar yatay bir doğru üzerinde. r yoktur ama resim açık: nabız sporla değişmiyor.
Püf noktası
Önce her zaman grafiği çiz
Çok farklı veri kümeleri aynı r’ye sahip olabilir. Farkı yalnızca resim gösterir: düz bir şerit, bir eğri, uzak bir nokta ya da tek bir x değerinde toplanmış noktalar. Serpme diyagramına bakmadan r’yi asla bildirme.
Örnek
Anscombe’un 11’er çiftlik dört veri kümesinin hepsinde r=0,82 ve aynı doğru y=3+0,5x vardır. Yalnızca birincisi düz bir şerite benzer.
Tanım
Aykırı değer: uzaktaki bir nokta
Aykırı değer, diğerlerinden uzak bir noktadır. Tek bir aykırı değer r’yi çok değiştirebilir: bir ilişkiyi ortaya çıkarabilir ya da gizleyebilir. Neden uzakta olduğunu bul (bir hata mı, farklı türde bir kişi mi?). Sırf r’yi bozuyor diye silme; r’yi onunla ve onsuz ver.
Örnek
On öğrencinin (ayakkabı numarası ve okuma puanı) r=−0,02 değeri var. Öğretmenlerini 46 numara ve 49 puanla eklersek r=0,63 olur. İlişkiyi tek bir nokta yarattı.
Dikkat!
İlişki, neden demek değildir
İki değişken, biri diğerinin nedeni olmadan birlikte hareket edebilir. Üçüncü bir değişken ikisini de açıklayabilir ya da neden ters yönde olabilir. Nedeni ancak iyi tasarlanmış bir deney gösterebilir. “Neden olur” değil, “ile birlikte gider” ya da “eğilimi vardır” de. Elementlerin atom ağırlığı ile yoğunluğu da birlikte artar ama hiçbiri ötekinin nedeni değildir.
Örnek
12 ay boyunca satılan dondurma ve yüzme kazaları için r=0,86. Sıcak hava (turuncu aylar) ikisini de artırır. Soğuk aylarda r=−0,27, sıcak aylarda r=0,32.
Kural
Bir örneklem yalnızca bir örneklemdir
Başka bir rastgele örneklem başka çiftler, dolayısıyla başka bir r verir. Bir örneklemin r değeri bütün grup için yalnızca bir tahmindir. “Bu örneklemde” yaz ve r’ye çok fazla basamak verme. Çift sayısı arttıkça r daha kararlı olur.
Örnek
r’nin yaklaşık 0,6 olduğu (simüle edilmiş) bir okulda 12 öğrencilik iki rastgele örneklem r=0,85 ve r=0,34 verdi.
Dikkat!
Az çift, rastgele olmayan örneklem
Beş arkadaş çok az ve rastgele bir örneklem değil: herkes adına konuşamazlar. Seçilmiş birkaç noktadan geçen bir doğru kusursuz görünüp yine de bütün grup için yanlış olabilir.
Örnek
Beş turuncu arkadaşın r=0,98 değeri ve dik bir doğrusu var. 12 öğrencinin hepsinin (gri olanlar da) r=0,34 değeri ve daha yatık bir doğrusu var.
Tanım
En iyi uyum doğrusu
En iyi uyum doğrusu (regresyon doğrusu) bulutun içinden geçer ve x’ten y’yi öngörmek için kullanılır. Eğimb, x 1 artınca y’nin ne kadar değiştiğini söyler. Kesişima, x=0’da öngörülen y’dir (anlamsız olabilir). Yazılım a ve b’yi verir.y^=a+bx
Örnek
Beş öğrencinin çalışma saati x ve notu y için y^=40+4x bulunur. Bu örneklemde her fazladan saat yaklaşık 4 puan fazlayla birlikte gider.
Tanım
Artık
Bir noktanın artığı gerçek değer eksi öngörülen değerdir: noktanın doğruya olan dikey uzaklığı. Doğrunun üstündeki noktanın artığı pozitif, altındakinin negatiftir.e=y−y^
Örnek
x=4’te doğru 40+4⋅4=56 öngörür ve öğrenci 58 almış: artık 58−56=+2. x=2’de 48 öngörür ve öğrenci 46 almış: artık 46−48=−2.
Kural
En küçük kareler
En iyi doğru, artıkların kareleri toplamı en küçük olan doğrudur: en küçük kareler yöntemi. Kare almak her sapmayı pozitif yapar ve büyük sapmaları daha çok cezalandırır. Başka her doğrunun toplamı daha büyüktür.∑e2=e12+e22+…
Örnek
En iyi doğru y^=40+4x: 1+4+0+4+1=10. Gözle çizilmiş y^=44+3x doğrusu: 4+16+1+4+0=25. En iyi doğrunun toplamı daha küçüktür.
Kural
Her zaman doğru olan iki şey
En küçük kareler doğrusunda artıkların toplamı 0’dır ve doğru ortalamalar noktasından(xˉ,yˉ) geçer. Böylece kesişimi ortalamalardan ve eğimden bulursun.a=yˉ−bxˉ
Örnek
xˉ=3, yˉ=52 ve b=4: a=52−4⋅3=40. Artıkların toplamı 1−2+0+2−1=0.
Kural
İnterpolasyon: verinin içinde öngörü
Verinin aralığı içindeki bir x için öngörüde bulunmaya interpolasyon denir. İlişki güçlüyse ve noktalar doğruya yakınsa oldukça güvenlidir. Öngörü bir kılavuzdur, söz değil.
Örnek
x=2,5 saat 1 ile 5 arasında, verinin içinde. y^=40+4⋅2,5=50 puan.
Dikkat!
Ekstrapolasyon ve imkânsız değerler
Verinin aralığının dışında öngörüde bulunmaya ekstrapolasyon denir. Örüntü durabilir ya da eğilebilir; doğru imkânsız değerler verebilir: 100’ün üstünde bir not, negatif bir uzunluk. Bir doğruyu verinin çok ötesine uzatma.
Örnek
x=20 saat: y^=40+4⋅20=120 puan. Bu imkânsız: doğru 15 saatte 100’e ulaşır (40+4⋅15=100).
Dikkat!
Karışık gruplar eğilimi tersine çevirebilir
İki grup tek grafikte karışınca bütün noktaların eğilimi, her grubun içindeki eğilimin tersi olabilir. Grupları renklendir ve her birine ayrı ayrı bak.
Örnek
İki dersteki 10 öğrencinin çalışma saati ve notu: hepsi birlikte r=−0,64 (çok çalışmak, düşük not mu?). Kolay derste r=0,93, zor derste r=0,98: ikisinde de çok çalışmak notu artırır. Zor dersin öğrencileri daha çok çalışıyor ama daha düşük not alıyor.
Uç durum
r yalnızca doğruları ölçer
r, noktaların bir doğruyu ne kadar iyi izlediğini söyler. Bir eğri üzerindeki noktalar güçlü bir ilişkiye sahip olsa da r=0 olabilir. Yani r=0 “doğrusal ilişki yok” demektir, “ilişki yok” demek değil.
Örnek
x’i −3’ten 3’e kadar olan y=x2 üzerindeki yedi nokta: r=0 ve en iyi doğru y=4’te yatay. Yine de y tam olarak x2’dir.
Kural
Noktalar eğiliyorsa başka bir model kullan
Yüksek bir r bile doğrunun doğru model olduğunu göstermez. Noktalar eğiliyorsa artıklara bak: +,+,−,−,−,+ gibi bir örüntü “eğri” der. O zaman bir kuvvet ya da üstel model dene (power-fit ve exponential-models uygulamaları).
Örnek
İki katına çıkan bakteriler: 0’dan 5’e zamanlarda 1, 2, 4, 8, 16, 32. En iyi doğrunun r=0,91 değeri var ama noktalar tam olarak y=2x eğrisini izler.
Püf noktası
Dikkatli bir cümle
Verilerin gösterdiğini söyle, fazlasını değil: “[Grup] içinden [sayı] kişilik bu örneklemde [x] ile [y] arasında [güç] [pozitif ya da negatif] bir ilişki var (r= …). Bu, [x] değerinin [y] değerinin nedeni olduğunu göstermez.” “Eğilimi vardır” gibi sözler doğru; “kanıtlar” ve “her zaman” yanlış.
Örnek
30 öğrencilik bu örneklemde daha çok uyku daha yüksek notlarla birlikte gidiyor: orta düzeyde pozitif ilişki (r=0,55). Bu, uykunun notların nedeni olduğunu göstermez.
Püf noktası
İddialar için kontrol listesi
Biri iki değişken hakkında bir iddia ortaya atınca şunları kontrol et: (1) ikisinin de arkasında üçüncü bir değişken var mı? (2) örüntüyü yaratan ya da gizleyen uzak bir nokta var mı? (3) karışık gruplar var mı? (4) az çift ya da rastgele olmayan bir örneklem mi? (5) ekstrapolasyon ya da imkânsız bir değer mi? (6) r’nin büyüklüğüne göre ya da neden iddiasında fazla güçlü sözler mi? (7) r’nin uymadığı bir eğri mi?
Örnek
İddia: “Dondurma satışları ve yüzme kazalarının r=0,86 değeri var, demek ki dondurma tehlikeli.” Kontrol 1: sıcak hava ikisini de artırır. Kontrol 6: iddia “neden” diyor. Karar: çürüt.
Kural
Çürütme ya da kabul etme
Kusuru adlandır ve gerekçe olarak bir sayı ver: bir noktayla ve onsuz r, her grubun içindeki r, doğrunun iddianın x değerindeki değeri. Kusur sonucu değiştiriyorsa iddiayı çürüt. Yalnızca verilerin gösterdiğini dikkatle söylüyorsa kabul et.
Örnek
“Ayakkabısı daha büyük olan öğrenciler daha iyi okuyor (r=0,63).” Öğretmen olmadan r=−0,02: çürüt. “30 öğrencilik bu rastgele örneklemde daha çok uyku daha yüksek notlarla birlikte gidiyor (r=0,55)”: neden yok, verinin içinde: kabul et.
Püf noktası
Sonra nereye bakmalı
Noktalar eğiliyorsa power-fit ve exponential-models uygulamalarını aç. Tek değişkenin özet araçları için data-tools’u aç. Hazır veriler için gösterim ve özet seçmeyi alıştırmak istersen “Veri ve sorular” bölümündeki ready-data-lab’ı aç.
Örnek
y her adımda iki katına çıkıyorsa (1, 2, 4, 8, 16, 32) exponential-models’i aç. y, x2 gibi büyüyorsa power-fit’i aç.
Alıştırmalar
Yazılım, 12 öğrenci için (haftalık spor saati ve dinlenme nabzı) r=−0,96 veriyor. İlişkinin yönünü ve gücünü söyle. Kolay
Çözümü göster
r negatif, yani noktalar soldan sağa alçalıyor: negatif ilişki.
∣r∣=0,96, 0,7 ya da daha büyük: güçlü.
Cevap → güçlü negatif ilişki
Bu, örneklemdeki noktaları anlatır. Sporun nabzı düşürdüğünü söylemez.
Kesik çizgiler x ve y ortalamalarından geçiyor. Dört bölgedeki noktaları say ve sayım oranını hesapla. Kolay
Çözümü göster
Say: A =4, B =1, C =4, D =1.
Aynı yön: 4+4=8. Zıt yön: 1+1=2.
Sayım oranı 108−2=0,6 olur.
Cevap → 0,6
Pozitif bir sayım oranı r ile aynı yönü gösterir. Yazılım bu noktalar için r=0,78 veriyor: o da pozitif.
Beş öğrenci için ortalama çalışma süresi 3 saat, ortalama not 52. En iyi uyum doğrusunun eğimi saat başına 4 puan. a kesişimini bul ve doğruyu yaz. Kolay
Çözümü göster
Doğru ortalamalar noktasından geçer: 52=a+4⋅3.
a=52−12=40.
Cevap → y^=40+4x
Kontrol: x=3’te doğru 40+12=52 verir, yani ortalama notu.
En iyi uyum doğrusu y^=40+4x. x=4 olan bir öğrenci 58 almış. Artığı bul ve noktanın doğrunun üstünde mi altında mı olduğunu söyle. Kolay
Çözümü göster
Öngörülen: 40+4⋅4=56.
Artık: gerçek eksi öngörülen: 58−56=2.
Artık pozitif: nokta doğrunun üstünde.
Cevap → artık +2, doğrunun üstünde
Kontrol: resimde turuncu nokta doğrunun 2 puan üstünde.
y^=40+4x doğrusunu (çalışma saatleri 1 ile 5 arasındaydı) kullanarak 2,5 saat sonraki notu öngör. Buna güvenebilir misin? Orta
Çözümü göster
y^=40+4⋅2,5=50.
2,5, 1 ile 5 arasında, verinin içinde ve r=0,97 güçlü.
Cevap → 50 puan, iyi bir kılavuz (interpolasyon)
Yine de bir kılavuzdur: başka bir öğrenci birkaç puan fazla ya da eksik alabilir.
En iyi uyum doğrusunun dört artığı 1, −2, 0 ve 2. Beşinci artığı ve beş artığın kareleri toplamını bul. Orta
Çözümü göster
En iyi uyum doğrusunun artıklarının toplamı 0’dır: 1−2+0+2+e=0.
Yani e=−1.
Kareler: 1+4+0+4+1=10.
Cevap → −1 ve kareler toplamı 10
Bunlar bu sayfadaki beş öğrencinin artıkları: y^=40+4x.
y^=40+4x ile 20 saat çalışmadan sonraki notu öngör. Bu mümkün mü? Doğru kaç saatten sonra 100’den fazla verir? Orta
Çözümü göster
y^=40+4⋅20=120.
100’ün üstünde bir not imkânsızdır.
40+4x=100 denkleminden x=15 bulunur: 15 saatin üstünde doğru 100’den fazla verir.
Cevap → 120 puan: imkânsız; doğru 15 saatte 100’ü geçer
Veriler yalnızca 1–5 saati kapsıyor: bu bir ekstrapolasyondur.
11 nokta (10 öğrenci ve öğretmenleri) için yazılım r=0,63 veriyor. Öğretmenin noktası olmadan r=−0,02. Öğretmenin noktası ne yapıyor ve öğrenciler hakkında ne söylersin? Orta
Beş öğrenci için doğru y^=40+4x (x saat cinsinden) ve r=0,97. Şimdi süre yarım saat cinsinden: x′=2x. Yeni eğimi, yeni kesişimi ve yeni r’yi bul. x ile y yer değiştirirse ne değişir? Zor
Çözümü göster
x=2x′, yani y^=40+2x′: eğim 2, kesişim 40. r’nin birimi yok: yine 0,97.
Yer değişince: r yine 0,97 kalır ama x’in y’ye göre eğimi yaklaşık 0,24, 41 değil: başka bir doğru.
Cevap → eğim 2, kesişim 40, r=0,97; yer değişince: aynı r, başka doğru
Birim değişince eğim değişir, r değişmez.
İki dersten on öğrenci. Hepsi birlikte r=−0,64, kolay ders r=0,93, zor ders r=0,98. Bir öğretmen “daha çok çalışmak notunu düşürür” diyor. Bunu çürüt. Zor
Çözümü göster
Grup doğruları: kolay y^=75,6+3,4x, zor y^=18,9+3,9x. İki eğim de pozitif.
5 saatte: kolay 92,6, zor 38,4.
Negatif r grupların karıştırılmasından geliyor.
Cevap → çürüt: her dersin içinde çok çalışmak notu artırıyor
Tek bir r’ye güvenmeden önce grupları renklendir.
Beş nokta tam olarak y=x2 üzerinde: (−2,4), (−1,1), (0,0), (1,1), (2,4). Yazılım r=0 veriyor. Bir öğrenci “Demek ki x ile y ilişkili değil” diyor. Bu doğru mu? Zor
Çözümü göster
xˉ=0 ve soldaki noktalar sağdakilerin aynadaki görüntüsü: en iyi uyum doğrusu yatay, y=yˉ=2, yani r=0.
Ama y=x2 tam olarak: kusursuz bir ilişki, bir eğri.
r yalnızca doğruları ölçer: önce grafiği çiz.
Cevap → hayır: doğrusal ilişki yok ama y tam olarak x2
Kontrol: x=2 ve x=−2 ikisi de y=4 verir.
Bu konunun etkileşimli uygulamaları
Ücretsiz uygulamalar ücretsiz öğrenci hesabıyla açılır. Öğretmenler tüm uygulamaları canlı derste kullanabilir.